بررسی سندی و دلالی حدیث «فإرادة اللّه هى الفعل» از امام رضا (ع) درباره تفاوت ارادۀ الهی با ارادۀ انسان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد، رشته فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

چکیده
   مسئلۀ ارادۀ الهی همانند بسیاری از صفات خداوند، همواره محل بحث و جدال بین فیلسوفان، متکلّمان و محدّثان بوده است. در بحث از اینکه اراده یکی از صفات الهی است، شک و اختلاف نظر وجود ندارد و همه آن را جزو صفات کمالی الهی می­دانند، اما اختلاف نظرها در حقیقتِ اراده است. مشکل در جایی سخت­تر می­شود که هرکدام از متکلّمان و فیلسوفان و محدّثان، آرای گوناگونی پیرامون مسئلۀ اراده الهی داشته و اتّفاق­ نظری بین اندیشمندان مشاهده نمی­ شود. از طرفی، علاوه بر قرآن، احادیث ائمه اطهار (ع) نیز همواره راه­گشا و حلّال مسائل این­ چنینی بوده ­اند و با غور در علوم قرآنی و حدیثی و کشف حقایق آن­ها در حدّ طاقت بشری، می ­توان به بخش زیادی از سوالات اعتقادی انسان، پاسخ مناسبی یافت و تا حدّ امکان، اختلافات را حل و فصل کرد. یکی از آن احادیث مذکور، حدیث معروفی از امام رضا (ع) است که ایشان در آن حدیث، ضمن بیان حقیقت ارادة الهی، تفاوت آن با ارادۀ انسان را معلوم می ­نمایند. امام رضا (ع) در این حدیث، ارادۀ الهی را به معنای «ایجاد فعل» دانسته و ارادۀ انسانی را «آهنگ درون» و حاصل تفکّرات و ذهنیّات قبلی عنوان و تفاوت آن­ها را به صورت کوتاه، تبیین می ­کنند. در واقع، ما در مواجهه با محتوای این حدیث، با دو مسئلۀ اصلی روبه ­رو هستیم: تفاوت ارادۀ الهی با ارادۀ انسان و صفت ذات یا صفت فعل بودن ارادۀ الهی. ما در این پژوهش، به روش توصیفی تحلیلی، ضمن اشارۀ اجمالی به اختلاف عقاید اندیشمندان، با تکیه بر براهین عقلی و همچنین بیان شواهد نقلی به تبیین حدیث امام رضا (ع) دربارۀ تفاوت ارادۀ الهی با ارادۀ انسان و صفت ذات یا صفت فعل بودن ارادۀ الهی پرداخته‌ایم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


قرآن کریم.
ابن ادریس حلّی، محمد. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چاپ دوم. قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعة لجامعة المدرّسین.
ابن بابویه، محمد بن علی. (بی‌تا). الاعتقادات. نسخه خطی. قم: کتابخانه آیه الله مرعشی. شماره 2454.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1398ق). کتاب التوحید. قم: مؤسسة النشر اسلامی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1378ق). عیون اخبار الرضا . تهران: انتشارات جهان.
ابن سینا، حسین بن عبدالله. (1404ق). شفاء. تصحیح سعید زائد. قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1952م). شفاء. به کوشش ابراهیم مدکور و دیگران. قاهره: بی‌نا.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1388). اشارات و تنبیهات. ترجمه و شرح: حسن ملکشاهی. تهران: انتشارات سروش.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (بی‌تا). تعلیقات. تحقیق عبدالرحمن بدوی، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابوغالب زراری، احمد. (1399ق). تاریخ آل زراره. بی‌جا: مطبعة ربانی.
ابن زهره حلبی، ابوالمکارم. (1417ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسة الإمام الصادق g.
اردبیلى، محمد بن على‌. (1394). جامع الرواة و رافع الاشتباهات، قم: انتشارات بوستان کتاب.
استرآبادی، محمد امین؛ عاملی، سیدنورالدین موسوی. (1426ق). الفوائد المدنیه ـ الشواهد المکیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعة مدرسین حوزه علمیة قم.
اقوام کرباسی، اکبر. (1399). ارادۀ الهی در اندیشه امامیه نخستین. قم: دارالحدیث.
ــــــــــــــــــــــــ . (1395). «تحلیلی وجودشناسانه از سیر تطور ارادۀ خداوند در نظام فکری معتزله». تحقیقات کلامی. سال چهارم. شماره چهاردهم. صص: 43 تا 62.
اکبرنژاد، مهدی؛ توحیدی، فرح. (1396). «واکاوی رابطه مشیت الهی و اراده انسان در تفسیر آیات 23 و 24 سوره کهف». پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن. پاییز و زمستان 1396. صص: 129 - 146.
اله بداشتی، علی. (1386). اراده خدا از دیدگاه فیلسوفان، متکلمان و محدثان، قم: انتشارات بوستان کتاب.
انصاری، مرتضی. (1425ق). فرائد الأصول. چاپ ششم. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
ایجی، قاضی عضدالدین احمد. (بی‌تا). شرح المواقف. بیروت: عالم الکتب مکتبة المتنبی.
بحرانی، ابن میثم. (1406ق). قواعد المرام فی علم الکلام. قم: مکتبه آیه الله المرعشی النجفی.
تفتازاتی، مسعود بن عمر. (1419ق). شرح المقاصد. تحقیق دکتر عبدالرحمن عمیره. بیروت:  عالم الکتب.
تفرشی، سیدمصطفى بن حسین. (1418ق). نقد الرجال، قم: مؤسسة آل البیت b لإحیاء التراث.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1367). الصحاح. تحقیق احمد عبدالغفور عطار. تهران: انتشارات امیری.
حائری یزدی، عبدالکریم. (بی‌تا). درر الفوائد. قم: مطبعة المهر.
حلی، حسن بن سلیمان. (1421ق). مختصر البصائر. تحقیق مشتاق المظفر. جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم. قم: موسسه النشر الاسلامی.
حلی، حسن ‌بن یوسف. (1417ق). خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال. تحقیق جواد القیوی. بی‌جا: الفقاهه.
خویی، سیدابوالقاسم. (1417ق). مصباح الأصول(مباحث حجج و امارات). قم: مکتبه الداوری.
ـــــــــــــــــــــــــــ . (1409ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه. قم: دفتر آیه الله العظمی الخوئی.
خویی، حبیب‌الله بن محمدهاشم. (1400ق). منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه. تصحیح ابراهیم المیانجی. تهران: مکتبه الاسلامیه.
دولت، محمدعلی؛ ملایری، موسی. (1393). «مقایسه دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی درباره اراده الهی و ارزیابی دو دیدگاه بر اساس روایات». تحقیقات کلامی. تابستان 1393. شماره 5. . صص:25 - 40.
دهخدا، علی اکبر. (1377).  لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
ربانی گلپایگانی، علی. (1389). عقاید استدلالی. قم: هاجر.
زنوزی، ملاعبدالله. (1361). لمعات الالهیه. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی دانشگاه تهران.
سبحانی، جعفر. (1411ق). الالهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل. بی‌جا: مرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
سبزواری، ملاهادی. (بی‌تا). شرح المنظومه. تهران: انتشارات دارالعلم.
سجادی، سیدجعفر. (1361). فرهنگ علوم عقلی. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
سیدهاشمی، سید محمد اسماعیل؛ موسوی خو، سیدصفی الله. (1390). «اراده الهی و نسبت آن با اختیار انسان از دیدگاه امام خمینی(ره)». آینه معرفت. زمستان 1390. شماره 29. صص:67 - 87.
سیستانى، على. (1414ق). الرافد فی علم الاصول. قم: مکتب آیه االله السید السیستانی.
شبّر، سیدعبدالله. (1424ق). حق الیقین فی معرفة أصول الدین. چاپ دوّم. قم: انوار الهدی.
شهرستانی، محمدبن عبدالکریم. (1362). الملل و النحل. بی‌جا. تحریر خالقداد هاشمی. مقدمه محمدرضا جلالی نائینی.
صلیبا، جمیل. (1366). فرهنگ فلسفی. ترجمه منوچهر صانعی دره بیدی. تهران: انتشارات حکمت.
طباطبائی، محمدحسین. (بی‌تا). نهایه الحکمه. قم: دارالتبلیغ.
طبرسى، احمد بن على‌. (1403ق). الاحتجاج. مشهد: نشر مرتضى‌.
طوسی، خواجه نصیرالدین. (1407ق). تجرید الاعتقاد. تحقیق محمد جواد حسینی جلالی. قم: دفتر تبلیغات.
طوسی، محمد بن حسن. (1417ق). الفهرست. تحقیق جواد القیومی. قم: الفقاهه.
ــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1415ق) . رجال الطوسی. تحقیق جواد القیومی اصفهانی. قم: جماعة المدرسین.
عاملی بهاءالدین، محمد بن حسین. (1414ق). مشرق الشمسین و إکسیر السعادتین. با تعلیقات خواجوی. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة.
عاملی، حسن بن زین الدین. (1362). منتقی الجمان فی احادیث الصحاح و الحسان. جماعه المدرسین فی الحوزة العلمیه بقم. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
عبدالجبار، ابن احمد الهمدانی المعتزلی. (1965م). المغنی فی ابواب التوحید و العدل. بی جا. بی‌نا .
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1422ق). شرح الأصول الخمسة. تصحیح احمد بن حسین ابی هاشم. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
عطاردی، عزیزالله. (1406ق). مسند الامام الرضا g. بیروت: نشر دارالصفوه.
علم‌الهدی، سید مرتضی. (1412ق). الذخیره فی علم الکلام. تحقیق السید احمد الحسینی. قم: انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
غروی نائینی، میرزا محمدحسین. (1406ق). فوائد الأصول. مقرّر محمدعلی کاظمی خراسانی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجامعة المدرّسین.
فاضل لنکرانی، محمد. (1413ق). مدخل التفسیر. چاپ دوم. قم: نشر مرکز مکتب الاعلام الإسلامی.
فخار نوغانی، سعیده؛ رابعی، زکیه. (1399). «بررسی و تحلیل رابطه «اراده الهی» و «اراده انسان» و عدم متناقض بودن آن دو بر اساس برهان فسخ عزائم». مطالعات فلسفی کلامی. شماره 17. بهار و تابستان 1399. صص: 95 - 114.
فخررازی. (1341). البراهین در علم کلام. تهران: دانشگاه تهران.
فیض کاشانی، محسن. (بی‌تا). الوافی. چاپ سنگی. تعلیقه و تصحیح ابوالحسن شعرانی. بی‌جا‌. بی‌نا.
فیومی، احد بن علی. (1414ق). مصباح المنیر. قم: دارالهجرة.
کشی، محمد بن عمر. (1348). رجال الکشی. مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی. تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
کمره‌ای، محمدباقر. (1375). ترجمة اصول کافی. چاپ سوم. قم: انتشارات اسوه.
لاهیجی، عبدالرزاق. (بی‌تا) شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام. چاپ سنگی. اصفهان: چاپخانه مهدوی.
مازندرانى، محمد صالح بن احمد. (1382ق). شرح الکافی. تصحیح ابوالحسن شعرانى. تهران: المکتبه اسلامیة.
مامقانی، عبدالله. (بی‌تا). تنقیح المقال فی علم الرجال. نجف: مطبعة المرتضویة.
مجلسى، محمدباقر. (1403ق). بحار الانوار. بیروت: مؤسسه الطبع و النشر.
ـــــــــــــــــــــــــــ . (1406ق). روضه المتقین. قم: بنیاد کوشانپور.
مدرس تبریزی، محمدعلی. (1369). ریحانه الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب. تهران: انتشارات خیام.
مصباح‌یزدی، محمدتقی. (1384). آموزش عقاید. تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی.
مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413ق). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: الموتمر العالمی للشیخ المفید.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. (1981م). الحکمه المتعالیه فی اسفار العقلیه الاربعه. بیروت:  دار احیاء التراث العربی.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1383). شرح اصول الکافی. تحقیق و تصحیح محمد خواجوی. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
موحد ابطحی، سید محمد علی. (1399ق). تاریخ آل زراره. بی‌جا: نشر مطبعه ربانی.
نجاشی، احمد بن علی. (1416ق). فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر برجال النجاشی. تحقیق موسی شبیری زنجانی. قم: نشر جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه ، موسسه النشر الاسلامی.
نراقی، ملا احمد. (1417ق). عوائد الأیام. تحقیق مرکز الأبحاث و الدراسات الإسلامیة. قم: مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلامی.