خوانش اکتشافی و پس کنشانه تائیه دعبل خزاعی براساس الگوی نشانه شناسی شعر ریفاتر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته سطح چهار حوزه علمیۀ خراسان و عضو گروه علمی زبان و ادبیات عرب جامعه المصطفی العالمیه، نمایندگی خراسان مشهد، ایران

2 استاد گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامى رضوى، مشهد، ایران

3 دانشیارگروه زبان و ادبیات عرب، دانشگاه علوم اسلامی محلاتی، قم، ایران

چکیده
در تحلیل و مطالعۀ متون ادبی، نقد نشانه‌شناختی نقش ویژه‌ای را در قرن بیستم به خود اختصاص داده است. مایکل ریفاتر، منتقد فرانسوی در نظریۀ نشانه‌شناسی خود، الگوی تازه‌ای را در خوانش شعر ارائه می‌دهد. بر اساس نظریۀ او، شعر به دو روش خوانش اکتشافی یا دریافتی (heuristic reading) و خوانش پس‌کنشانه یا ناپویا (retroactive reading) مورد واکاوی قرار می­ گیرد. در خوانش اول که خوانشی محاکاتی است، معنای ظاهری و در خوانش دوم که خوانشی نشانه‌شناسانه است، دلالت­ های زبانی و معنای ضمنی مورد توجه قرار می­ گیرد که پس از مشخص شدن عناصر غیردستوری در متن، رابطۀ این عناصر در قالب انباشت­ ها و منطومه ­های توصیفی، کشف جدیدی از شبکه ساختاری متن ارائه می ­دهد. در این نوشتار، تائیۀ دعبل خزاعی (249ق.) شاعر حضرت رضا (ع) که از 124 بیت سامان یافته و مشهورترین و بلندترین شعر اوست، به شیوۀ توصیفی تحلیلی و بر اساس رویکرد ریفاتر بررسی می ­شود. بر اساس الگوی ریفاتر و واکاوی نشانه‌شناسی او در دو «انباشت» مدح اهل بیت(ع) و ظلم به ایشان با نگاهی در «منظومۀ توصیفی» رنج شاعر از جور بر معصومان(ع) در «شبکۀ ساختاری» امید به شفاعت و پایان تراژدی ستم، خوانشی ژرف و لطیفی از این قصیده برای «اَبَرخواننده» ارائه می­ شود.   

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسکولز، رابرت. (1383). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمه فرزانه طاهری. چاپ دوم. تهران: آگاه.
اسماعیل‌زاده، حسن و همکاران. (1400). «خوانش نشانه‌شناسی قصیده «ریتا أحبینی» محمود درویش براساس الگوی مایکل ریفاتر». زبان و ادبیات عربی دانشگاه فردوسی. شماره25. صص:122-145.
امین مقدسی، ابوالحسن؛ سالمی، محمد. (1399). «أثر النکسه فی شعر أمل دنقل: دراسه سیمیائیه على ضوء منهجیه مایکل ریفاتر». دراساتٌ فی اللغه العربیه و آدابها. سال یازدهم. شماره31. صص:1-22.
آذر، اسماعیل. (1398). «کاربست نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر «شبی در حرم قدس» رهی معیری». فرهنگ رضوی. دوره هفتم. شماره 28. صص: 59-76.
بارت، رولان. (1370). عناصر نشانهشناسی. ترجمه مجید محمدی. تهران: انتشارات بین المللی الهدی.
برکت، بهزاد؛ افتخاری، طیبه. (1389). «نشانه‌شناسی شعر». پژوهشهای زبان و ادبیات تطبیقی. ش 4. صص:109-130.
تنها، فاطمه. (1399). «نشانه‌شناسی ادبیات پایداری عراق با تکیه بر رویکرد نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر». رساله دکتری. دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.
جمشیدی، لیلا؛ ایروانی‌زاده، عبدالغنی. (1393). «الهجاء الکاریکاتوری فی شعر دعبل الخزاعی». اللسان المبین. العدد 18. صص: 15-34.
سجودی، فرزان. (1395). نشانهشناسی کاربردی. چاپ چهارم. تهران: نشر علم.
سلدن، رامان. (1372). راهنمای نظریه ادبی معاصر. ترجمه عباس مخبر. تهران: طرح نو.
شمیسا، سیروس. (1388). نقد ادبی. چاپ سوم. تهران: میترا.
شولس، رابرت. (1373). نظریه شعری یاکوبسن و لوی استروس در برابر ریفاتر. ترجمه مراد فرهادپور. تهران: ارغنوان.
صفوی، کوروش. (1377). زبان شناسی و ادبیات. تهران: هرمس.
طالبی قره قشلاقی، جمال؛ ایروانی‌زاده، عبدالغنی؛ شاملی، نصرالله. (1391- 2012م). «السخریه السیاسیه فی شعر دعبل الخزاعی». مجله الجمعیه العلمیه الایرانیه للغه العربیه و آدابها. العدد 25. صص:1-22.
رضایی، اکرم؛ غفوری‌فر، محمد؛ حسینی، علیرضا. (1401). «سبک‌شناسی آوایی قصیده تائیه دعبل خزاعی در مدح امام رضا g و اهل بیت b». فرهنگ رضوی. دوره 10. شماره 37. صص: 115-149.
قلی‌زاده، مصطفی. (1388). دعبل شاعر دار بر دوش. چاپ دوم. قم: بوستان کتاب.
گیرو، پی‌یر. (1387). نشانهشناسی. ترجمه محمد نبوی. تهران: آگاه.
مجلسی، محمدباقر. (1394). شرح و ترجمه قصیده تائیه دعبل. تصحیح، تحقیق و تعلیق: محمد لطف‌زاده. قم: دارالمجتبی. 
محمدی، زهرا؛ اسماعیل نژاد، ایوب. (1396). «کاربست نظریه مایکل ریفاتر بر شعر زمستان اخوان ثالث». پازند. شماره51-52. صص: 81-91.
 محمدی، مجید؛ بازیار، عاطفه. (1397). «بررسی مؤلفه‌های ادبیات پایداری در اشعار رضوی دعبل خزاعی». فرهنگ رضوی. دوره 6. شماره 21. صص:91-112.
مرادی، ایوب؛ نعمتی، فاروق؛ قاسمی، مرتضی. (1402). «کاربست الگوی خوانش نشانه‌شناسانه مایکل ریفاتر در تفسیر غزل «اگر آن تُرک شیرازی ...» با تمرکز بر معنای «می باقی». شعرپژوهی. سال پانزدهم. شماره دوم. تابستان 1402. صص: 51-80.
مرادیان، سوده؛ جنتی‌فر، محمد. (1396). «بازخوانی قصیده «تائیه» دعبل از رهگذر واکاوی اندیشه، ساختار موسیقایی، تعابیر و تصاویر هنری». مطالعات ادبی متون اسلامی. سال دوم. شماره 8. صص:143 -173.
معصومی، محمدحسن؛ فتوحی، مجید. (1397). «مقایسه تطبیقی هجو در زبان عربی و فارسی». مطالعات ادبیات تطبیقی. شماره 48. صص: 9-33.
مکاریک، ریما. (1383). دانشنامه نظریه های ادبی معاصر. ترجمه مهاجر و نبوی. تهران: آگه.
واقف‌زاده، شمسی؛ منجری، محمد‌علی. (1399). «تطبیق منهج السیمیائیه عند "ریفاتیر" فی إعاده القراءه لقصیده "العبور إلی المنفی" لِعدنان الصائغ». إضاءات نقدیه فی الأدبین العربی والفارسی. سال دهم. شماره 39. صص:133- 151.
 نبی‌لو، علیرضا. (1390). «کاربرد نظریه نشانه‌شناسی مایکل ریفاتر در تحلیل شعر ققنوس نیما». پژوهشهای زبان شناختی در زبان های خارجی. شماره2. صص: 81 – 94.
نجومیان، امیرعلی. (1394). نشانه در آستانه: جستارهایی در نشانهشناسی. تهران: آسیم، فرهنگ نشر نو.