بررسی زیبا‌شناختی ساختار آوایی ترکیب بند محتشم در ستایش امام رضا (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیارگروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور تهران، ایران.

چکیده
آنچه باعث زیباییِ شعر می‌شود هماهنگی و هم‌نواییِ عناصر آن است که در «ساختار آوایی» شکل می‌گیرد و تناسب و توازن صوری شعر را از طریق تکرار کلامی و همسو با الگوهای خاص زبانی نشان می‌هد. ساختار آوایی به باور ساخت‌گرایان، اساس شعر است؛ به همین خاطر در بررسی‌های ساختاری، روساخت اثر اهمیت بیشتری دارد. در این مقاله ضمن آشنایی بیشتر با ترکیب‌بند محتشم کاشانی در منقبت امام رضا (ع)، ساختِ آوایی آن در سه سطح توازن آوایی، توازن واژگانی و توازن نحوی به روش توصیفی‌تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای بررسی شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که توازن آوایی در بخش کمّی با انتخاب وزن مناسب و همسو با مضمون شعر (منقبت) و در بخش توازن کیفی به‌ صورت انواع روش‌های تکرار واکه و همخوان همانند تکرار آوایی کامل پایانی و استفاده از ردیف‌های فعلی و اسمی مناسب، توازن واژگانی با انواع شیوه‌های تکرار یک صورت زبانی به شکل کامل یا ناقص، بهره‌گیری از قافیه‌های غنی و متناسب و استفاده از گونه‌های مختلف سجع و جناس و توازن نحوی با بهره‌گیری درست از همنشین‌سازی و جانشین‌سازی نقشی در بافت جمله، ایجاد شده است. همچنین شاعر با نگاهی ویژه به امکانات اجزای مختلف کلام، از واج تا جمله، جنبۀ جمال‌شناسی و هنری شعرش را برجسته کرده است.

کلیدواژه‌ها


آقاحسینی، حسین؛ زراع، زینب. (1390). «تحلیل زیباشناختی ساختار آوایی شعر احمد عزیزی». زبان و ادب پارسی. شماره 44. صص: 101-127.
ابوتادیه، ژان. (1378). نقد ادبی در قرن بیستم. ترجمه مهسا نونهالی. تهران: نیلوفر.
حق‌شناس، علی‌محمد. (1356). آواشناسی. تهران: آگاه.
ـــــــــــــــــــــــــــــــ  . (1360).  «پرداختن به قافیه باختن» نشر دانش. س2. ش8. صص: 18- 35.
خزائلی، محمد؛ سادت ناصری، حسن. (1334). بدیع و قافیه. تهران: امیرکبیر.
ذاکری، گیتا؛ شعبانلو، علی‌رضا؛ فرزاد، عبدالحسین. (1396). «آوا و معنا در شاهنامه». شعرپژوهی (بوستان ادب). سال نهم. شمارة اول. (پیاپی 31). صص: 97- 120.
روحانی، مسعود. (1394). «نگاهی زیباشناختی به ساختار آوایی شعر محمدرضا شفیعی‌کدکنی». پژوهش‌های ادبی و بلاغی. سال چهارم. شماره 13. صص: 20-42.
روحانی، مسعود؛ عنایتی قادیکلایی، محمد. (1391). «تحلیل زیباشناختی ساختار آوایی شعر قیصر امین‌پور». زبان و ادبیات فارسی. سال 20. شماره 73. صص: 98-128.
زرقانی، سیدمهدی. (1384). «یک الگو برای بررسی زبان شعر». مطالعات و تحقیقات ادبی. سال دوم. ش 5و 6 . صص: 84-55.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1393). سیری در شعر فارسی. چاپ پنجم. تهران: سخن.
سلطانی، فاطمه؛ رجبی، زهرا. (1397). «ردیف و کارکردهای آن در شعر شاعران حوزه عراق». کهن‌نامه ادب پارسی. شماره دوم. صص:69-96.
شجری، رضا؛ عربشاهی کاشی، الهام. (1398). «تحلیل و بررسی فرمالیستی ساختار ترکیب‌بند محتشم کاشانی از منظر لفظ و معنا». کاشان‌شناسی. شماره 4 (پیاپی 22). صص: 209-230.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا.  (1391). موسیقی شعر. چاپ سیزدهم. تهران: آگه.
شمیسا، سیروس. (1383). نگاهی تازه به بدیع، تهران: فردوس.
ــــــــــــــــــــــ . (1373). بدیع. چاپ چهاردهم. تهران: دانشگاه پیام نور.
صفا، ذبیح ا... . (1364). تاریخ ادبیات در ایران. ج 5. تهران: فردوس.
صفوی، کورش. (1383). از زبانشناسی به ادبیات، ج1. تهران: آگاه.
ــــــــــــــــــــ . (1391). آشنایی با زبان‌شناسی در مطالعات ادب فارسی. تهران: علمی.
علوی‌مقدم، مهیار. (1381). نظریه‌های نقد ادبی معاصر صورتگرایی و ساختگرایی. تهران: سمت.
علی‌پور، مصطفی. (1378). ساختار زبان شعر امروز. تهران: فردوس.
فرشیدورد، خسرو. (1382). دستور مفصل امروز. تهران: سخن.
القرطاجنی، حازم. (1966). منهاج البلغاء و سراج الأدباء. محمد الحبیب ابن الخوجه(تقدیم). تونس: دارالکتب الشرقیه.
قویمی، مهوش. (1383). آوا و القا؛ رهیافتی به شعر اخوان ثالث. تهران: هرمس.
محتشم کاشانی، علی بن احمد. ( 1385). «دیوان محتشم کاشانی». تصحیح و مقدمه اکبر بهداروند. چاپ سوم. تهران: نگاه.
محمدبیگی، ناهید. (1389). رازکاوی ادبیات کودک و نوجوان: تحلیل محتوایی کتاب کودک، قصه و شعر، با سخنی از دکتر قدمعلی سرامی. تهران: ترفند و سی‌برگ.
محمدی، علی؛ پرستگاری، انتصار. (1390). «مقایسه کلیم کاشانی و محتشم کاشانی از منظر بلاغت شعری». پژوهشنامه زبان و ادب فارسی (گوهر گویا). سال پنجم. شماره اول. پیاپی 17، صص: 45- 74.
مدرس‌زاده، عبدالرضا. (1396). «محتشم کاشانی» دانشنامه زبان و ادب فارسی (به سرپرستی اسماعیل سعادت).جلد پنجم. چاپ دوم. صص: 730-733.
میرصادقی، میمنت. (1389). واژه نامه هنر شاعری، فرهنگ تفصیلی اصطلاحات فنّ شعر و سبک ها و مکتب‌های آن. چاپ چهارم. تهران: کتاب مهناز.
نیکخواه نوری، ام‌البنین؛ سالاری، مصطفی؛ رومیانی، بهروز. (1400). «بررسی توازن واژگانی در غزل‌های سنایی». مطالعات زبانی و بلاغی. سال 12. شمارة 32. صص:205-234.
همایی، جلال‌الدین. (1373). فنون بلاغت و صناعات ادبی. چاپ دهم. تهران: هما.