کاربستِ ساختار منسجم زبانی و واژگانی در منتخبی از مناظرات امام رضا (ع) (فرآیندی در راستای اقناع‌گری مخاطب با تکیه بر گفتمان انتقادی فرکلاف)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده
گفتمان انتقادی در واقع، روند تکوینی تحلیل گفتمان به‌‌شمار می‌رود که در آن با عبور از توصـیف صِرف داده‌های زبانی بر فرایندهای مؤثر در شکل‌گیری گفتمان توجه می‌شود. در این نوع تحلیل گفتمان، به دو رویکرد اجتماعی و زبان‌شناختی پرداخته می‌شود. در رویکـرد اجتماعی به گفتمان، بافت موقعیتی و در رویکرد زبان‌شناختی، بافت متنی تشریح می‌شود. مناظرات امام رضا (ع) سرشار از مضامین سیاسی، دینی و اجتماعی است که امام (ع) آن‌ها‌ را در شرایط گوناگون حاکم بر زمان، برای آگاهی و هدایت مردم به سوی حق وعدالت، با کمال بلاغت بیان کرده‌اند. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی، به تحلیلِ تعامل زبانی و ساختاری مناظرات رضوی با فضای مسلطّ بر جامعه و اندیشه‌های طرف گفت‌وگو پرداخته است. نتایج این پژوهش حاکی است که امام (ع) توانسته‌اند با بهره‌گیری از سبک‌ها و واژگان سازگار با فضای مناظره، پیوند وثیقی میان فرهنگ حاکم بر جامعه و انحراف فکریِ مخاطبان ایجاد کنند. آن حضرت از واژگانی استفاده کرده که بار معنایی ژرفی داشته و در راستای برجسته‌سازی مفاهیم مد نظر، از دلالت‌های مختلف زبانی بهره جسته‌اند. گاهی نیز با کاربرد استفهام، به‌نوعی اعتقادات طرف مقابل را زیر سوال برده و گفتمان او را به چالش کشیده و به حاشیه رانده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آقاگل‌زاده، فردوس. (1385). تحلیل گفتمان انتقادی. تهران: علمی و فرهنگی.
ـــــــــــــــــــــــــ . (1386). «تحلیل گفتمان انتقادی و ادبیات». ادب پژوهـی. دوره1. شماره1. صص :17-27.
ابوادیب، کمال. (1394). صور خیال در نظریه جرجانی. مترجم: فرزان سجودی و فرهاد ساسانی. تهران: علم.
ابن بابویه، محمدبن علی. (1378ق). عیون أخبار الرضا. تهران: جهان.
انصاری‌نیا، زری؛ انسیه خزعلی. (1396). «جلوه‌های تمدنی در مناظره امام رضا (ع) و جاثلیق در موضوع نبوت و بر مبنای مربع ایدئولوژیک ون دایک». تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. سال 8. ش26. صص: 65-90.
پهلوان‌نژاد، محمدرضا؛ ناصری‌مشهدی، نصرت. (1387). «تحلیل متن‌نامه‌ای از تاریخ بیهقی با رویکرد معنی شناختی کاربردی "نامه سران تگین‌آباد"». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد. سال 16. شماره 62. صص: 37-58.
جرجانی، عبدالقاهر. (1997). دلائل الاعجاز. شرح و تعلیق محمد التنجی. بیروت: دار الکتاب العربی.
حسینی، علیرضا؛ غفوری‌فر، محمد؛ علیزاده، حامد؛ آریان فر، مهدی. (1397). «مؤلفه‌های مناظره‌های علمی امام رضا g الگویی برتر برای آزاداندیشی دینی و نشر اسلام در دنیای معاصر». فرهنگ رضوی . دوره6. شماره22 . صص: 149 – 178.
حلیمی جلودار، حبیب‌اله؛  پاتیار، عزت‌اله. (1393). «هدف‌شناسی اقناع در تربیت با تأکید بر داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن». پژوهشنامه معارف قرآنی. سال5. ش19. صص: 7-30.
خادمی، فاطمه؛ صادقی، عشرت؛ چابکی، ام البنین. (1395). «راهبردهای تقریب ادیان و مذاهب در سیره رضوی با تأکید بر مناظرات و احتجاجات». فرهنگ رضوی. دوره 4. شماره 13. صص: 31 – 54.
خاکپور، حسین؛ محمودی، مرضیه، سعیدی گراغانی، منصوره (1393). «». نقش و آثار مدیریت فرهنگی امام رضا (ع) بر جامعه شیعه. فرهنگ رضوی. دوره 2. شماره 8. صص: 31 – 56.
ربانی اصفهانی، حوریه؛ ارزانی، حبیب رضا. (1391). «سبک ارتباطی‌اخلاقی رضوی در تعامل با پیروان ادیان با تکیه بر مناظرات امام(ع)». اخلاق. دوره 8. شماره 28. صص: 39-66.
رجبی، فاطمه؛ مطهری، اعظم. (1394). «سبک‌شناسی مناظرات کلامی امام رضا g». پژوهش های اعتقادی کلامی. شماره 19 . صص: 81 - 98.
رحیمی، مرتضی؛ سلیمانی، سمیه. (1397). «جدال احسن از دیدگاه امام رضا (ع)». فرهنگ رضوی. 6 (4). صص: 185-212.
سپنجی، امیرعبدالرضا؛ مومن‌دوست، نفیسه. (1390). « اقناع و تغییر نگرش، جایگاه آن در سیره ارتباطی امامان معصوم (ع)، مروری بر مناظرات مکتوب حضرت امام رضا (ع)». دین و ارتباطات. دوره  18. شماره  2 (پیاپی 40). صص: 117- 144.
سلطانی، سیدعلی اصغر. (1384). قدرت، گفتمان و زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران. چاپ دوم. تهران: نی.
طبرسی، احمدبن علی. (1403ق). الاحتجاج علی أهل اللجاج. مشهد: مرتضی.
غفاری، محمدهادی؛ باغبانزاده، محمدرضا. (1396). «شاخص های اخلاقی در مناظرات رضوی». پژوهش‌نامه اخلاق. شماره 35.  صص: 103 – 122.
فرامرزی، جواد؛ خلیلی، میثم. (1396). «روش‌شناسی استدلال‌های امام رضا (ع) به آیات ولایت در مناظره با علمای مرو». فرهنگ رضوی. دوره 5. شماره 20. صص: 169-188.
فرکلاف، نورمن. (1379). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمه: فاطمه شایسته پیران و دیگران. تهران: مرکز مطالعه و تحقیقات رسانه‌ها.
قائدان، اصغر؛ موسوی، سید جمال؛ خسرویان قله زو، جعفر. (1397). «بررسی و تحلیل سند مناظرات امام رضا (ع) در عراق و خراسان». پژوهش های قرآن و حدیث. سال پنجاه و یکم. شماره 1. صص: 111- 129.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحارالأنوار. بیروت: مؤسسه دار الوفاء.
مجیدی، حسن. (1392). «تحلیل گفتمان مناظره‌های امام رضا (ع)». فرهنگ رضوی. سال اول. ش2. صص: 9-38.
مجیدی، حسن؛ ناصریان خلیل آباد، اعظم. (1392). «استنادهای قرآنی امام رضا (ع) در تبیین تمایز عترت از امت در مناظره با مأمون». پژوهشنامه معارف قرآنی . شماره 15. صص: 27 - 44.
میرهادی تفرشی، سیدمحمدرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه؛ معتمد لنگرودی، فرشته. (1399). «جستاری در راهکارهای مؤثر بر اقناع مخاطب در مناظرات رضوی». فرهنگ رضوی. دوره 8. شماره 30. صص:33-55.
میلز، سارا. (1382). گفتمان. ترجمه فتاح محمدی. زنجان: هزاره سوم.
هاشمی اردکانی، سیدحسن؛ میرشاه جعفری، سیدابراهیم. (1387). «روش مناظره علمی در سیره آموزشی امامان معصوم (ع)؛ مطالعه موردی: مناظرات علمی امام رضا (ع)». تربیت اسلامی. دوره 3. شماره 7. صص: 7-21.
یورگنسن، ماریان؛ لوییز فیلیپس. (1389). نظریه و روش در تحلیل گفتمان. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نی.