فرهنگ رضوی

معنای تبرک و شیوه های تقدس بخشی اشیا در بین زائران حرم امام رضا (ع)

نویسندگان

زهرا بستان 1
علی یوسفی 2
سارا شریعتی مزینانی 3
سپیده پارساپژوه 4

1 دانشجوی دکترای جامعه شناسی اقتصادی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه جامعه شناسی دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

3 استادیار گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران، ایران

4 محقق ارشد مرکز مطالعات علوم اجتماعی دینی پاریس، پاریس ، فرانسه

https://doi.org/10.22034/farzv.2022.367077.1816
چکیده
سوغات وجوه مادی و ذهنی دارد که لایه ­های معانی منتسب به آن برساختی اجتماعی است. پرواضح است که سوغات با توجه به تفسیری که زائر از نظر کاربرد، معانی و خاطراتی که یادآوری می­ کند، متفاوت است. این پژوهش درصدد بررسی معنای سوغات متبرک، چگونگی تقدس­بخشی، شیوه­ های استفاده و نگهداری از آن توسط زائران است. این پژوهش با رویکرد روشی کیفی تفسیری و به روش تحلیل مضمون انجام شد که بر اساس آن داده ­های مصاحبه ­ها مقوله ­بندی و تلخیص گردید. در این پژوهش با 19 زائر زن در تابستان سال 1401 مصاحبه شد. یافته­­ های پژوهش نشان داده است که زائران عمدتا سه گونه تبرکی (اشیای ذاتا متبرک، سوغات خریداری شده و متعلقات زائر در حین زیارت) را به‌عنوان ره‌توشۀ سفر زیارتی می­برند. انگیزه زائران از بردن تبرکی در قالب حفظ شرایط فعلی، تغییر وضعیت مسئله‌مند و ثبت خاطره برای خود و دیگران طبقه­ بندی شده است. در ادراک زائران از تبرک دو معنای اصلی نهفته است: هدیه (ای از سوی فردی خاص و مورد علاقه) و یادگاری (نمادی از سفر زیارتی و امام). سوغات متبرک به‌عنوان واسط تسری فیض و رحمت خداوند ادراک شده است. طیف متفاوتی بین زائران بر حسب تجربه بردن تبرکی مشاهده شد. وجه ماندگاری و وجه کاربردی آن، از ویژگی‌های مهم تبرکی نزد زائران بوده است. اگر محل دفن امام در مکان مقدس را کانون تسری تقدس و تبرک‌بخشی تعریف کنیم، از نگاه زائر این تقدس و برکت از ضریح محل دفن امام (ع)، کل حرم، اطراف آن و تا شهر زیارتی امتداد می‌یابد. لذا شیوه­ های متبرک­سازی از کانون تا امتداد آن در کل شهر زیارتی متفاوت است. از نظر زائران تبرکی­ ها برای لحظه­ های بحرانی مانند بیماری یا مناسک ­گذار زندگی مثل تولد، ازدواج، ورود به مدرسه و دانشگاه و حتی مرگ ­تاثیر‌گذارند. تکینه­ سازی، ترکیب تبرکی با اشیای نامقدس و مصرف تدریجی از شیوه­ های نگهداری اشیا متبرک توسط زائران بوده است.

کلیدواژه‌ها

سوغات
معنای تبرک
تقدس بخشی
حرم امام رضا (ع)
  • استراوس، آنسلم، کوربین، جولیت. (1395). مبانی پژوهش کیفی: فنون و مراحل تولید نظریه زمینه­ای. ترجمه ابراهیم افشار. تهران: نشر نی.
  • البیاتی، صباح علی. (1395). تبرک به اولیا، صلحا و مشاهد مقدسه. ترجمه حسین عربی. قم: مجمع جهانی اهل بیت (ع).
  • اصغری، حدیثه. (1399). «مطالعه تطبیقی مفهوم برکت در ادیان ابراهیمی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. رشته الهیات گرایش ادیان و عرفان. دانشگاه سیستان و بلوچستان.
  • پورامینی، محمدباقر. (1397). منزلت زیارت حرم امام رضا (ع). مشهد: انتشارات قدس رضوی.
  • تنهایی، ابوالحسن. (1394). نظریه‌های جامعه‌شناسی. تهران: نشر مرندیز.
  • بستان، زهرا. (1400). «بررسی رفتار خرید سوغات زائران در نوروز 1400». طرح پژوهشی. مرکز ارتباطات و رسانه آستان قدس رضوی.
  • خاتمی، سارا سادات. (1393). «تبرک یافتن از دیدگاه مسیحیت کاتولیک و شیعه اثنا‌عشری». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. دانشگاه ادیان و مذهب.
  • دورکیم، امیل. (1383). صور بنیانی حیات دینی. ترجمه باقر پرهام. تهران: نشر مرکز.
  • رفیعی، هادی. (1396). «تدوین افزایش سهم صنایع دستی در سوغات سفر و زیارت». طرح پژوهشی. سازمان گردشگری و میراث فرهنگی خراسان رضوی.
  • رضوی‌زاده، ندا؛ فروغ‌زاده، سیمین. (1395). «تحلیل رفتار خرید سوغات در میان زائران شهر مشهد». مطالعات اجتماعی گردشگری. دوره 4. شماره 8. صص: 23-49.
  • روحانی، کاظم. (1384). شفاعت و توسل. تهران: نشر معارف.
  • قاسمی اشکفتکی، اسما. (1395). «برکت، مصادیق، ابعاد و آثار آن در قرآن و حدیث». پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشکده اصول الدین. رشته الهیات و معارف اسلامی.
  • عزیزآبادی، زهره؛ کیانپور، مسعود. (1398). «جامعه شناسی احساسات مذهبی در زندگی روزمره (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه تهران)». جامعه شناسی کاربردی. دوره 3. شماره1. پیاپی 73. صص: 73-90.
  • مجیدی خامنه، فریده. (1398). «بررسی مردم‌شناختی تربت (خاک مقدس) از زاد تا مرگ، ­مطالعه موردی تربت سیدالشهدا (ع)». رهیافت فرهنگ دینی. سال دوم. شماره هشتم. صص: 59-82.
  • نودهی، فرامرز؛ بهروان، حسین؛ یوسفی، علی؛ محمدپور، احمد. (1393). «بازشناسی مفهوم سوغات در گردشگری مذهبی مشهد». راهبرد اجتماعی فرهنگی. سال چهارم پاییز 1393. شماره ۱2. صص: 193-217.
  • Anderson, L. F., & Littrell, M. A. (1996). Group profiles of women as tourists and purchasers of souvenirs. Family and Consumer Sciences Research Journal, 25(1), 28-56. ‏
  • Asplet, M., & Cooper, M. (2000). Cultural designs in New Zealand souvenir clothing: the question of authenticity. Tourism Management, 21(3), 307-312.
  • Attride-Stirling, J. (2001). Thematic networks: an analytic tool for qualitative research. Qualitative research, 1(3), 385-405. ‏
  • Belk, R. W., Wallendorf, M., & Sherry Jr, J. F. (1989). The sacred and the profane in consumer behavior: Theodicy on the odyssey. Journal of consumer research, 16(1), 1-38. ‏
  • Butler, R. W. (1991). West Edmonton Mall as a Tourist Attraction. The Canadian Geographer: 287-295.
  • Collins-Kreiner, N., & Zins, Y. (2011). Tourists and souvenirs: Changes through time, space and meaning. Heritage Tourism, 6(1), 17-27
  • Decrop, A., & Masset, J. (2011). I Want This Ramses’ Statue: Motives and Meanings of Tourist Souvenirs. Sustainability of Tourism: Cultural and Environmental Perspectives.
  • Doney, S. (2013). The Sacred Economy: Devotional Objects as Sacred Presence for German Catholics in Aachen and Trier, 1832-1937. The international journal of religious tourism and pilgrimage, 1(1), 62-71. ‏
  • Grayson, K., and D. Shulman. 2000. “Indexicality and the Verification Function of Irreplaceable Possessions: A Semiotic Analysis.” Journal of Consumer Research 27 (June): 17–30.
  • Gordon, B. (1986). The souvenir: Messenger of the extraordinary. Journal of popular culture, 20(3), 135.
  • Kaell, H. (2012). Of gifts and grandchildren: American Holy Land souvenirs. Journal of Material Culture, 17(2), 133-151. ‏
  • Kim, S., & Littrell, M. A. (1999). Predicting souvenir purchase intentions. Journal of Travel Research, 38(2), 153-162. ‏
  • Kim, S., & Littrell, M. A. (2001). Souvenir buying intentions for self-versus others. Annals of tourism research, 28(3), 638-657.
  • Kopytoff, I. (1986). The cultural biography of things: commoditization as process. The social life of things: Commodities in cultural perspective, 68, 70-73. ‏
  • Littrell, M. A. (1990). Symbolic significance of textile crafts for tourists. Annals of Tourism research, 17(2), 228-245.
  • Masset, J., & Decrop, A. (2021). Meanings of Tourist Souvenirs: From the Holiday Experience to Everyday Life. Journal of Travel Research, 60(4), 718-734. ‏
  • Moufahim, M. (2013). Religious gift giving: An ethnographic account of a Muslim pilgrimage. Marketing theory, 13(4), 421-441. ‏
  • Moufahim, M., & Lichrou, M. (2019). Pilgrimage, consumption and rituals: Spiritual authenticity in a Shia Muslim pilgrimage. Tourism Management, 70, 322-332. ‏
  • Morgan, N., & Pritchard, A. (2005). On souvenirs and metonymy: Narratives of memory, metaphor and materiality. Tourist studies, 5(1), 29-53. ‏
  • Nance, S. (2007). A facilitated access model and Ottoman Empire tourism. Annals of Tourism Research, 34(4), 1056-1077. ‏
  • Paraskevaidis, P., & Andriotis, K. (2015). Values of souvenirs as commodities. Tourism Management, 48, 1-10.
  • Pinto, P. G. (2007). Pilgrimage, commodities, and religious objectification: the making of transnational Shiism between Iran and Syria. Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East, 27(1), 109-125. ‏
  • Ramsay, N. (2008). Forging connections: Tracing the fragmentary lives of tourist souvenirs in Swaziland and the UK (Doctoral dissertation, University of Sheffield). ‏
  • Shackley, M. (2006). Empty bottles at sacred sites: religious retailing at Ireland’s national shrine. In Tourism, religion and spiritual journeys (pp. 110-119).
  • Shtudiner, Z., Klein, G., Zwilling, M., & Kantor, J. (2019). The value of souvenirs: Endowment effect and religion. Annals of Tourism Research, 74, 17-32. ‏
  • Sinha, Vineeta (2007) Merchandizing’ Hinduism: commodities, markets and possibilities for enchantment, Religious Commodifications in Asia Marketing Gods, Kitiarsa, Pattana, Routledge Studies in Asian Religion and Philosophy. First published by Routledge.
  • Sthapit, E., & Björk, P. (2019). Relative contributions of souvenirs on memorability of a trip experience and revisit intention: A study of visitors to Rovaniemi, Finland. Scandinavian Journal of Hospitality and Tourism, 19(1), 1-26
  • Swanson, K. K., & Horridge, P. E. (2004). A structural model for souvenir consumption, travel activities, and tourist demographics. Journal of Travel Research, 42(4), 372-380. ‏ ‏
  • Swanson, K. K. (2004). Tourists’ and retailers’ perceptions of souvenirs. Journal of Vacation Marketing, 10(4), 363-377. ‏
  • Swanson, K. K. & Horridge, P. E. (2006). Travel motivations as souvenir purchase indicators. Tourism Management, 27(4): 671 – 663.
  • Swanson, K. K., & Timothy, D. J. (2012). Souvenirs: Icons of meaning, commercialization and commoditization. Tourism management, 33(3), 489-499.
  • Timothy, D. J. (2005). Shopping tourism, retailing and leisure. Channel View Publications. ‏
  • Wilkins, H. (2011). Souvenirs: What and why we buy. Journal of travel Research, 50(3), 239-247.

 

 

 

صفحه اصلی

ارسال مقاله

تماس با ما