بنیاد بین المللی فرهنگی هنری امام رضا (علیه السلام) فرهنگ رضوی 2345-2560 مقالات آماده انتشار 2026 09 30 The Application of Paul Grice’s Cooperative Principle in the Discourse Analysis of the Ridavian Debates کاربست نظریة همکاری پُل گرایس در تحلیل گفتمان مناظرات رضوی 254138 10.22034/farzv.2026.579482.2142 FA فاروق نعمتی دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران شهلا شکیبایی فر استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران Journal Article 2026 04 24 The debates of Imam al Ridā (A) with scholars of various religions and sects during the era of al Maʾmūn represent some of the most significant examples of rational dialogue within the Islamic tradition. These debates exhibit systematic methods of reasoning, persuasion, and linguistic interaction management. Examining these exchanges through the lens of applied linguistics can reveal new dimensions of their discursive mechanisms and communicative strategies. The present study aims to explain how Grice’s “Cooperative Principle” is employed in the Ridavian debates and seeks to analyze the ways in which the four conversational maxims—quantity, quality, relation, and manner—are fulfilled or intentionally flouted within these dialogues. The data have been collected from reliable historical and narrational sources reporting the debates, and analyzed using a descriptive analytical approach grounded in Gricean applied discourse analysis. The findings demonstrate that Imam al Ridā’s (A) discourse is largely characterized by strict adherence to the maxims of relation and quality, which contributes to maintaining the logical coherence of the dialogue and enhancing the epistemic credibility of the arguments. At the same time, purposeful violations or suspensions of certain maxims—especially quantity and manner—are observed, functioning rhetorically and argumentatively to generate effective conversational implicatures that reinforce audience persuasion. This indicates that, beyond their theological and doctrinal richness, the Ridavian debates display a deliberate and coherent structure from a linguistic interactional perspective. Based on the results, Grice’s Cooperative Principle provides an efficient analytical framework for examining communicative mechanisms and discursive strategies in Islamic debate texts.Grice’s Cooperative Principle provides an efficient analytical framework for examining communicative mechanisms and discursive strategies in Islamic debate texts. مناظرات امام رضا(ع) با دانشمندان ادیان و مذاهب گوناگون در عصر مأمون عباسی، از مهم‌ترین نمونه‌های گفت‌وگوی عقلانی در سنت اسلامی به شمار می‌آیند که در آن‌ها شیوه‌های استدلال، اقناع و مدیریت تعامل زبانی به‌صورت نظام‌مند به‌کار گرفته شده است. بررسی این مناظرات از منظر نظریه‌های زبان‌شناسی کاربردی می‌تواند ابعاد تازه‌ای از سازوکارهای گفتمانی و راهبردهای ارتباطی در آن‌ها را آشکار سازد. پژوهش حاضر با هدف تبیین چگونگی کاربست «اصل همکاری» پل گرایس در مناظرات رضوی انجام شده و می‌کوشد نحوه تحقّق و یا نقض هدفمند حداکثرهای چهارگانۀ کمیت، کیفیت، ربط و شیوه را در این گفت‌وگوها تحلیل کند. داده‌های پژوهش از میان گزارش‌های مناظرات نقل‌شده در منابع روایی و تاریخی معتبر گردآوری شده و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و بر اساس چارچوب تحلیل گفتمان کاربردی گرایس، مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که گفتار امام رضا(ع) در ساختار مناظرات، غالباً بر رعایت دقیق اصل ربط و کیفیت استوار است و این امر به حفظ انسجام منطقی گفت‌وگو و تقویت اعتبار معرفتی استدلال‌ها می‌انجامد. در عین حال، در برخی موارد، نقض هدایت‌شده یا تعلیق برخی حداکثرها، به‌ویژه کمیت و شیوه، مشاهده می‌شود که کارکردی بلاغی و استدلالی داشته و زمینه‌ساز شکل‌گیری تلویحات مکالمه‌ای مؤثر در فرآیند اقناع مخاطب می‌گردد. این امر نشان می‌دهد که مناظرات رضوی علاوه بر غنای کلامی و الهیاتی، از منظر تعاملات زبانی نیز ساختاری هدفمند و منسجم دارند. بر اساس یافته‌های پژوهش، نظریۀ همکاری گرایس می‌تواند چارچوبی کارآمد برای تحلیل سازوکارهای ارتباطی و راهبردهای گفتمانی در متون مناظره‌ای اسلامی فراهم آورد.نظریۀ همکاری گرایس می‌تواند چارچوبی کارآمد برای تحلیل سازوکارهای ارتباطی و راهبردهای گفتمانی در متون مناظره‌ای اسلامی فراهم آورد.