فرهنگ رضوی

چکیده ولایتعهدی امام رضا^(ع) از نقاط حساس تاریخ شیعه به‌حساب می‌آید. این حساسیت از چند منظر درخور تأمل است: از یک‌سو تحولات اجتماعی ‌ـ سیاسی عصر عباسیان (مخصوصاً خلافت مأمون)؛ از سوی دیگر، قبول ولایتعهدی امام رضا^(ع). بررسی سیرۀ سیاسی امام رضا^(ع) بر این مبنا صورت می‌گیرد که سیرۀ سیاسی ائمه واقعیت‌هایی صرفاً تاریخی نیست، بلکه حاوی پندها و اصول ارزشمندی برای پیروان ایشان است.
پرسش و محور اصلی این مقاله چگونگی تعاملِ امام رضا^(ع) با حکومت جور (به‌خصوص در جریان ولایتعهدی) است. در ابتدا برای ورود به بحث و ترسیم شرایط اجتماعی ـ سیاسی، برخی مسائل تاریخی مطرح‌شده در دو مقطع «پیش از ولایتعهدی» و «پس از ولایتعهدی» بررسی می‌شود. در مقطع «پس از ولایتعهدی» دربارۀ برخی احتما‌ل‌ها و شبهه‌هایمربوط به ولایتعهدی امام رضا^(ع) بحث و در ادامه، به مواضع سیاسی ایشان پرداخته می‌شود. باید توجه داشته باشیم مبارزه و مخالفت با حکام جور بر اساس اصول ثابت تعالیم شیعه و نیز با توجه به مقتضیات زمانی و مکانی ، می‌تواند شکل‌های گوناگونی داشته باشد و این درست همان چیزی است که در سیرۀ اهل‌بیت تجلی یافته است.
مسئله‌ای که بر مبنای این تعالیم برای ما روشن شده این است که با وجود شکل‌های گوناگون مبارزه با حکومت و حکام جور، هیچگاه توقف مبارزه و مخالفت سفارش نشده و حتی در سخت‌ترین شرایط، سازش با ظالمان مجاز نیست، اما توجه به شکل مبارزه و مصالح عالیه باید مدنظر قرار گیرد.

چکیده این واقعیت که سیاست علمی است که در چارچوب اصول اعتقادی و شرایط و مقتضیات زمانی شکل می‌گیرد، ما را به آنجا رهنمون می‌شود که بپذیریم تلقی‌های واحدی از علم سیاست در عالم خارج وجود ندارد و متناسب با مکاتب و شرایط شاهد شکل‌گیری دیدگاه‌‌ها و نظریه‌های مختلفی در این زمینه می‌باشیم. نگارنده در مقالۀ حاضر مستند به اصول و مبانی مکتب رضوی که بر گرفته از سیرۀ مبارک امام رضا^(ع) است، به این پرسش پاسخ داده که: سیاست چه معنایی در گفتمان اسلامی دارد؟ برای این منظور نگارنده چارچوب نظری‌ای را که به تحلیل سیاست در چهار سطح هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، غایت‌شناسی و روش‌شناسی می‌پردازد، ارائه نموده است. تحلیل سیرۀ امام رضا^(ع) حکایت از آن دارد که: سیاست در مکتب رضوی نه علم قدرت، بلکه علم سعادت است و از این حیث می‌توان ادعا نمود که الگوی اسلامی سیاست (مستند به اصول مکتب رضوی) می‌تواند به نظریه‌ای بدیل برای علم سیاست سکولار جاری به‌حساب آید.

چکیده این نوشتار می‌کوشد تا با تمرکز بر موضع‌گیری‌های سیاسی امام رضا^(ع)، معطوف به رقیب و دشمن سیاسی ایشان یعنی مأمون، به استنباط‌های نظری بپردازد و از خلال این بررسی به پرسش‌های سیاست در دنیای معاصر پاسخ دهد. سیاست امام رضا^(ع) در دو وجه «سیاست معطوف به مأمون» و «سیاست معطوف به امام^(ع)» قابل تعقیب است. رفتار سیاسی در خلأ رخ نمی‌دهد، بلکه در یک محیط تعاملی و کنش و واکنش زنجیره‌ای رخ می‌دهد و رفتاری راهبردی است. پرسش این است که منطق تعامل‌های امام رضا^(ع) با مأمون چیست؟ فرضیه آن است که شناخت مأمون و مأمون‌شناسی امام^(ع) ملهم از شیطان‌شناسی و روش‌های سه‌گانة تطمیع، تهدید و تزویر معطوف به رهبر و پیروان است. این کندوکاو بر محور پذیرش ولایتعهدی از سوی امام رضا^(ع) قرار گرفته است. مأمون ابتدا قصد اغوای امام^(ع) یا تزویر دارد که با بیان مقاصد پنهان مأمون خطاب به وی این مرحله به سرعت به پایان می‌رسد. تطمیع اول، با پیشنهاد خلافت و تطمیع دوم، با پیشنهاد ولایتعهدی و سپس «تهدید» برای القای «تصور تطمیع شدن» در اذهان عمومی غیر بصیر از فنون مأمون بوده که همواره توسط امام^(ع) خنثی و این موارد به فرصت‌سازی تبدیل شده است.

چکیده ادبیات شیعی با پرداختن به مضامین مذهبی و برخورداری از جایگاهی ویژه در نزد محبان خاندان عصمت و طهارت^(ع)به جریانی پویا و پرشور مبدل شده است تا آموزه‌های آیینی‌ـ ولایی را با نگاهی اخلاقی‌ـ‌تربیتی و با زبانی هنری و مؤثر به نسل‌های نیازمند به آبشخور علم و اخلاق معصومین^(ع) انتقال دهند و باورهای اهـالی شیعه را به‌سوی آرمان‌های اصیـل و متعالی این راهنمایان به کمال انسانی، بهتر و بیشتر رهنمون سازند. از این منظر، در غربت قرنی که فریاد رسای فغان از رنجوری، گُنگ­ترین آواز آدمی است و خوشه­های امید در سکوتی تلخ، دَم از ناباروری می­زنند و تبخالی از پژمردگی بر لبانشان منقش است، احمد عزیزی دل به امامی بسته است که بارگاه مقدس او مأمنِ بی­پناهانی است که آهوی دل دردمند خویش را در جلوه‌های بی­خار ادراکش، رها کرده­اند و از پس ابرهای نیایش، چشم به باران اجابتی دوخته­اند که خشکسالی لبخند آنان را طراوت بخشد. این نوشتار با نگاهی توصیفی‌ـ تحلیلی به مثنوی «مادر آهوانِ» احمد عزیزی، به این پرسش پاسخ داده‌ که سیمای امام رضا^(ع) در آیینة اندیشة این شاعر متعهد چگونه بازتاب یافته است؟ بر اساس یافته­های بررسی حاضر، این مثنوی نمادین، آوای سرگشتگی بی­پناهانی است که هستی خویش را در تنگنای تنهایی و غربت به ضریح کرامت امام رضا^(ع) دخیل بسته­اند تا سوز دل دردمند خویش را از ستم­پیشگی خودکامگان روزگار، با آن حضرت در میان نهند.

چکیده در قیام شکوهمند حسینی، به مدد معماری هوشمندانه و شجاعت دوراندیشانة آن یگانة دوران، تمامی ابعاد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی واقعة کربلا، چنان سنجیده و در آرایشی بی‌بدیل، در کنار هم قرار گرفتند که سیر زمان، دم به دم بر استحکام، عمق و اثرگذاری آن می‌افزاید. با این‌حال، یکی از مهم‌ترین دلایل این اثرگذاری، سیرة ائمه اطهار^(ع) در زنده نگه‌داشتن یاد و راه سیدالشهدا^(ع) است. این مقاله، تلاش کرده تا روش‌ها و رویکردهای فرهنگی امام علی‌بن موسی‌الرضا^(ع) را به‌منظور پاسداشت و محافظت از قیام سالار شهیدان^(ع)، مورد بررسی قرار دهد. نتایج نشان از آن دارد که حضرت برای زنده نگه‌داشتن یاد و راه سیدالشهدا^(ع)، روش­ها و راهکارهای ویژه­ای داشتند، ازجمله: تبیین جایگاه والای امام حسین^(ع) در میان سایر ائمه^(ع)، ابراز تنفر از قاتلان آن حضرت، تبیین نتایج بی‌حرمتی و احترام نسبت به عاشورا، ترغیب شاعران به مرثیه‌سرایی بر سالار شهیدان^(ع)، توصیه به روزه­داری در ماه محرم، تقدیس تربت سالار شهیدان^(ع)، توصیه به زیارت قبر آن حضرت و تعیین زمان­ها و دعاهای مخصوص برای آن و تبیین نتایج این زیارت مانند: رسیدن به قرب الهی، برخورداری از شفاعت و برابری آن با حج­، برپایی سوگواری و بیان نتایج آن همچون حفظ دستاوردهای نهضت عاشورا، آگاهی از حقیقت دین، پیوند با سیدالشهدا^(ع)، آمرزش گناهان و رهایی از هول و هراس روز قیامت. 

چکیده هدف از نوشتار حاضر، بررسی رابطة سرمایة نمادین مبتنی بر الگوی ایرانی‌ـ اسلامی با سبک زندگی اسلامی بر مبنای سیرة رضوی است. با تدوین یک سؤال کلی و شش سؤال جزئی، مشخص شد سرمایة نمادین ایرانی‌ـ اسلامی با سبک زندگی اسلامی و ابعاد آن (آموزش زندگی دینی در هر زمان، الگوسازی سیرة اهل بیت^(ع)، اصول عقاید دینی، اصول تولی و تبری، آموزش بندگی و عبادت و غفلت‌زدایی) رابطة معنادار و به ترتیب برابر با61/0، 73/0، 54/0، 42/0، 38/0، 45/0، 68/0 دارد. نمونه‌گیری نیز به روش خوشه‌ای چند مرحله­ای و تعداد نمونه با استفاده از جدول مورگان برابر با  384 نفر در جامعة مورد بررسی یعنی شهروندان مناطق 15 گانة شهر اصفهان است. نتایج نشان­ می‌دهد هر چه افراد خود و خانواده‌شان را ملزم به رعایت شئونات اسلامی و پیروی از سبک زندگی اسلامی کنند، بیشتر به نمادهای اقتصادی‌ـ اسلامی، اجتماعی‌ـ اسلامی و فرهنگی‌ـ اسلامی احترام می‌گذارند، در زندگی خود به‌کار می‌گیرند و استفاده و پیروی از آنها را به دیگران نیز پیشنهاد می‌دهند.  

چکیده اماکن مقدسی مانند قدمگاه­ها، در ادیان مختلف و مذاهب اسلامی، همواره مورد احترام بوده‌اند. نمونة قدمگاه‌ها در ایران، قدمگاه‌های امام‌رضا^(ع)، خواهران و برادران ایشان است. «بیت­النور»، قدمگاه حضرت معصومه^(س) در قم، از مهم‌ترین این قدمگاه‌ها به‌شمار می‌آید. در این نوشتار، قدمگاه یادشده با رویکرد انسان‌شناختی، مورد بررسی قرار گرفته و بدین منظور با معرفی جامع نشانگاهِ تحقیق، هویت تاریخی و موقعیت جغرافیایی آن، دو نوع گزارش‌ «عینی» و «تحلیلی» از وضعیت کنونی ارائه‌ شده است. با بهره­گیری از روش کیفی انسان‌شناختی، از فنون مشاهدة‌ مشارکتی، بررسی اسناد و مصاحبه‌، در سطح عینی، به آداب و مراسم، تجربة زوار و احساسشان پرداخته‌ و در سطح تحلیلی، سعی در معناکاوی لایه‌های ذهنی و پنهان کنشگران، شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد، بیت­النور برای مردم قم هویت‌بخش بوده و کنشگران از طریق همانندسازی نسبت برادری حضرت معصومه^(س) و امام ‌رضا^(ع)، با حضرت زینب^(س) و امام‌حسین^(ع)  در مأنوس‌سازی و تعمیق اثر سفر بانو^(س) به قم، اثرگذار بوده­اند.

چکیده اصل امامت یکی از اصیل‌ترین مبانی اعتقادی شیعه به شمار می‌آید و پایه اندیشه سیاسی شیعه را شکل می‌دهد. ازاین‌روست که راهبری جامعه بر اساس دیدگاه‌ها و نگرش‌های ائمّه معصومین^(ع) برای وصول به سعادتمندی فرد و جامعه همواره در ادبیات اعتقادی شیعه مورد تأکید قرارگرفته است. در این میان استخراج مؤلّفه‌های سیاست‌ورزی از الزامات بنیادینی است که برای وصول به چنین سعادتمندی باید مدنظر قرار گیرد. مقاله حاضر می‌کوشد با جست‌وجو در سیره امام رضا^(ع)، مؤلّفه‌های سیاست‌ورزی ایشان را که برگرفته از مبانی وحیانی است و باید مبنایی برای تنظیم مناسبات سیاسی و اجتماعی یک جامعه اسلامی قرار گیرد، به روش توصیفی تحلیلی بررسی و تجزیه و تحلیل کند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد سیاست‌ورزی در سیره امام رضا^(ع) ذیلِ اصل امامت، در بردارنده‌ اصولی نظیر نفی حاکمیت طاغوت و نهی همکاری با آن، تقیه، مصلحت، مبارزه‌ منفی در کنار سایر ملاحظات عملی سیاسی است.

چکیده مناظره‌ عِمران صابی با امام علی بن موسی‌الرضا(ع) سه محور عمده دارد: ذات و صفات الهی، کیفیت آفرینش و ویژگی‌ها و اقسام آفریدگان. اهتمام نوشتار پیشِ رو بر بسط و شرح محور دوم ( کیفیت آفرینش) است. این مقاله می‌کوشد تا با روش توصیفی ـ تحلیلی ضمن ارائه‌ تصویری از گفتار امام(ع)، تبیین‌ها و تفسیرهای مختلف را احصا و منطق حاکم بر آن را آشکار کند. بحث کیفیت آفرینش بر سه موضوع اساسی استوار است: نحوه‌ آفرینش، هدف آن و نسبت آفریننده و آفریده. نگارنده نخست جایگاه و مختصات این مناظره را ترسیم کرده، آن گاه جوانب و پیشینه‌ مباحث مطرح‌شده در هر موضوع مورد بحث قرار گرفته است. بسط و شرح گفتار امام(ع) و بررسی و نقدِ تفسیرهای آن بخش اصلی متن را شامل می‌شود.

چکیده وجود مسائل فرهنگی در دوران امامت حضرت رضا^(ع)، لزوم بازنگری در فرهنگ اسلامی به ویژه فرهنگ تشیع را اقتضا می‌کرد. در این راستا ایشان با روشنگری و استفاده از زمینه‌های موجود توانستهاند با انجام فعالیت‌های فرهنگی گسترده به حل این مسائل بپردازند و نظام فرهنگی جامعه شیعه را مدیریت کنند.
هدف این مقاله پاسخ به این پرسش است که با توجه به رویکرد سیاست‌گذاری فرهنگی چه مسائل فرهنگی‌ای در عصر امام رضا^(ع) وجود داشته و ایشان چه اقداماتی را برای حل مسائل انجام دادند؟ با بررسی منابع، گردآوری و پردازش اطلاعات به شیوه توصیفی تحلیلی، یافته‌های پژوهش حاکی از این است که مسائل فرهنگی زمان امامت ایشان شامل موضوعاتی مانند در خطر بودن رهبری شیعی، انحرافات عقیدتی در نهضت ترجمه، ظهور و بروز ادیان و فرقه‌های گوناگون، شایعات و دروغ پراکنی علیه اهل‌بیت^(ع)، تحریف و جعل احادیث و فریب و نیرنگ حکومت است که ایشان با مجموعه اقدامات سیاستی مانند اعلام صریح و آشکار رهبری شیعه، تربیت شاگردان نخبه، تشکیل جلسات علمی دینی، مناظرات علمی، سفرهای تبلیغی، احیای سنت نبوی، تبیین احادیث صحیح و لعن جاعلان، لعن و تکفیر برخی از فرقه‌ها، توسعه همه جانبه علوم، گسترش مذهب تشیع، ، خنثی کردن توطئه‌های فریبکارانه حکومت، به مسائل مذکور پاسخ داده‌اند و سیاست‌گذاری فرهنگی ایشان را شکل گرفته است.

چکیده هدف از انجام این تحقیق بررسی رابطه سرمایه نمادین مبتنی بر الگوی ایرانی– اسلامی در تحکیم نهاد خانواده از منظر سیره رضوی است. در این زمینه یک فرضیه کلی و چهار فرضیه جزئی شکل‌گرفته است که رابطه سرمایه نمادین مبتنی بر الگوی ایرانی - اسلامی با عوامل تحکیم خانواده ازنظر سیره رضوی و ابعاد آن یعنی عوامل اخلاقی، عوامل اقتصادی، عوامل عاطفی و عوامل اجتماعی بررسی شده که ارقام این فرضیات معنادار و برابر با 0.76، 0.64، 0.42، 0.56، 0.43 است. در واقع هر چه سرمایه‌های نمادین مبتنی بر الگوی ایرانی– اسلامی مثبت‌تر و قوی‌تر باشد، نهاد خانواده محکم‌تر و از پایداری و استحکام بیشتری در روابط خود برخوردار است. نمادهای اقتصادی، نمادهای اجتماعی و نمادهای فرهنگی می‌تواند رابطه قوی با تحکیم نهاد خانواده داشته باشد و هر چه خانواده سرمایه‌های نمادین بیشتری در زمینه اخلاق و دین داشته و بیشتر به این نمادها پایبند باشد، اعضای خانواده بیشتر و بهتر (ازنظر کمی و کیفی) در کنار هم قرار خواهند گرفت و درقبال یکدیگر ازنظر اخلاقی مثبت، ازنظر عاطفی وابسته، ازنظر اقتصادی سازنده،ساز‌گار و ساده‌زیست و ازنظر اجتماعی منسجم، مشارکتی و معتمد خواهند بود و در کل موجبات تحکیم نهاد خانواده به‌عنوان یک کل منسجم را در پی خواهد داشت.

چکیده ائمه طاهرین ^(ع) رهبران برگزیده الهی برای جامعه بشری و تبیین‌گر پیام رسولان الهی و هادیان مردم بوده‌اند. بخش عمده‌ای از تلاش ایشان معطوف به توسعه فرهنگی عصر خود بوده است. با عبور جریان امامت از فراز و نشیب‌هایی که پس از رحلت رسول خاتم (ص) بر ایشان تحمیل شد، پس از ولایت عهدی امام رضا ^(ع) در عهد مأمون و شهادت ایشان تا دوره غیبت حضرت حجت (عج)، امامان نهم، دهم و یازدهم در فاصله بیش از نیم قرن عهده دار این منصب خطیر بودند. در این مقاله به بررسی سیاست‌های فرهنگی امامان ^(ع) در این دوره پرداخته شده است. در این مقاله با استفاده از روش اسنادی و کتابخانه‌ای اطلاعات مورد نیاز جمع آوری و در چارچوب مدل چرخه‌ای سیاست‌گذاری تحلیل شده است. بر اساس مدل چرخه‌ای برای تحلیل سیاست‌های فرهنگی ابتدا «مسئله شناسی» و در ادامه «طراحی و انتخاب» سیاست و پس از آن «اجرا» و در نهایت «ارزیابی» سیاست صورت خواهد گرفت. مسائل فرهنگی این عصر در سه دسته: مسائل دستگاه خلافت، مسائل فرهنگ عمومی و مسائل فرهنگ شیعی تحلیل شده اند و سپس سیاست‌های فرهنگی امامان این عصر ^(ع) بررسی و تحلیل شده است؛ سیاست‌هایی که از لایه‌های بنیادین فرهنگ (اعتقادات و ارزش‌ها) تا لایه‌های رفتاری را مورد تأثیر قرار داده‌اند.

چکیده جامعیت اسلام در معنای پاسخ‌گویی تام قرآن و عترت به نیازهای هدایتی انسان تا قیامت یکی از مهم‌ترین مباحثی محسوب می‌شود که در آموزه‌های رضوی مورد تأکید قرار گرفته است. در نگرش امام رضا‌^(ع) دین اسلام از جامعیت مطلق در بیان امور هدایتی برخوردار است و تمام آن چه را که بشر در راه سعادت و کمال نیاز دارد بیان کرده است. یکی از مباحث مهم که در سعادت انسان مؤثر است و در آموزه‌های دینی به آن تأکید شده،  مبحث اخلاق است که در ترسیم و جهت‌دهی به سبک زندگی اسلامی حائز اهمیت است. در دین اسلام بر اهتمام به فضایل اخلاقی و اجتناب از رذایل اخلاقی در تمام ابعاد زندگی تأکید و در این باره بایدها و نبایدهای اخلاقی در حیطه‌های مختلف زندگی بیان شده است. جستار پیش رو با محوریت سیره رضوی، جامعیت اسلام در ترسیم مهم‌ترین ویژگی‌های اخلاق را در سه محور فردی، اجتماعی و اقتصادی بررسی و تحلیل کرده است و در این باره ضمن بررسی مبانی جهت دهنده به اخلاق اسلامی، مهم‌ترین ویژگی‌های هر محور را بیان کرده است؛ نتیجه آن که اخلاق با محوریت مبنای مهم الهی بودن، به تمام جوانب زندگی انسان در تمامی حیطه‌ها سمت و سو می‌دهد و با ارائه رویکردهای خاص، کمال و سعادت فرد، خانواده و جامعه را فراهم می‌کند که غایت آن رساندن به حیات طیبه‌ای است که قرآن کریم وعده آن را داده است.

چکیده حضرت امام‌رضا^(ع) با افراد مختلف از جمله نمایندگان یهودیان، مسیحیان، زردتشتیان، صابئان، زنادقه و مادی‌گرایان، فرقه‌های اسلامی و افراد دیگر به مناظره پرداخته است. یکی از این مناظره‌ها، مناظره مفصل آن حضرت با متکلمان ادیان و مذاهب درباره توحید و نبوت است. این مقاله با مطالعه موردی و با هدف شناساندن اخلاق توحیدی حضرت امام‌رضا^(ع) در برابر رقیبان، این مناظره را از لحاظ اخلاق و مهارت‌های مناظره و به‌ویژه با مطالعه تطبیقی آن با معیار‌ها، شرایط، آداب مناظره و جدل در دانش منطق و نیز یافته‌های علم ارتباطات، تحلیل و مورد پژوهش قرار داده و به این نتیجه دست یافته است که در این مناظره، حضرت از 20 روش و مهارت و شیوه اخلاقی به‌صورت توأمان استفاده کرده و در سخت‌ترین و طولانی‌ترین مناظره، بدون این که در دام کوچک‌ترین استدلال باطل یا غیر اخلاقی بیفتد، با استفاده از انواع مهارت‌های مناظره و روش‌های برتر ارتباطی، استدلال و بحث را تا غلبه بر رقیبان پیش برده است.

چکیده مفهوم سبک زندگی به رغم اهمیت کارکردگرایانه و وجه انضمامی آن، یکی از مهم ترین چهارچوب های تبیینی در مباحث جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی در دهه های اخیر بوده است. بر همین اساس نوشتار حاضر در پی یافتن امکان و زمینه های ارتقا، ژرف اندیشی و گسترش سبک زندگی دینی در جامعه ایرانی است. فرض اساسی نیز آن است که در جامعه ایرانی و متأثر از امواج مدرنیته، الگوهای مختلفی از سبک زندگی در کنار سبک های زندگی دینی و سنتی و میدان رقابت جدی (در زمینه فرهنگی و به ویژه برای شمولیت یافتن انواع سبک های زندگی) وجود دارد. بنابراین مسئله اصلی این پژوهش، بررسی میزان کفایت یا پاسخگویی الگوهای دینی سبک زندگی به نیازهای موجود و چگونگی انطباق آن با شرایط موجود است. در این راستا، سیره امام رضا(ع) به عنوان نمونه ای از سبک زندگی اسلامی، به علت قرار گرفتن شرایط زمانی زندگی آن حضرت در کانون زندگی ایرانیان، بیشتر مورد توجه است. پرسش های اصلی بیان شده عبارت اند از: ویژگی ها و ابعاد سبک زندگی دینی چیست؟ زمینه و عوامل استقرار، نفوذ و تداوم الگوی دینی (اسلامی) سبک زندگی در جامعه ایرانی چیست؟
در این نوشتار با تکیه بر بررسی میدانی، در طی پرسشنامه ای از میان جامعه استادان جامعه شناسی شهر تبریز به جمع آوری اطلاعات پرداخته شده و در پایان با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی مشکلات و موانع استقرار و تداوم سبک زندگی اسلامی (حیات طیبه) بررسی و راهبرد های پیشنهادی ارائه شده است؛ ابتدا این که به تنوع الگوهای سبک زندگی دینی توجه شود و همچنین به تلاش های احیاگران دینی در دوره های معاصر برای تحقق سبک زندگی اسلامی بیشتر در مراکز سیاست گذاری فرهنگی توجه شود.

چکیده روایات دال بر خلقت نوری اهل بیت^(ع) درمنابع حدیثی شیعه به تعداد زیاد و با طرق مختلف و مضامین مشابه از پیامبر^(ص) و امامام معصوم^(ع) نقل شده است. با وجود کثرت نقل این احادیث ازدیگر معصومان، از امام رضا^(ع) تنها دو روایت دراین باره نقل شده است. در این مقاله این دو روایت نخست از نظر سندی، اعتبارسنجی رجالی شده و نیز تلاش شده با یافتن نخستین منابع مکتوب مشتمل بر آن‌ها تاریخ نقل­شان پیگیری و کهن­ترین زمان نقل آن‌ها شناسایی شود. همچنین، این مقاله مضمون این دو روایت را با دیگر روایات احیانا صحیح دربارۀ خلقت نوری می­سنجد تا میزان انطباق یا سازگاری آن‌ها را مشخص کند. این مقاله در نهایت نتیجه می­گیرد که دو حدیث منقول از امام رضا(ع) به­رغم ضعف سند با توجه به مجموع شواهد تاریخی و مضمونی قابل قبول است.

چکیده  فضای شهر به وسیلۀ فرایندهای اجتماعی، اقتصادی و طبیعی در حال تغییر و نوزایی است. در این راستا، پاسداشت سرمایه‌های فرهنگی در یک شهر، یکی از چالش‌های بنیادین جهان معاصر است؛ هویت مردم، بر سرمایه‌های فرهنگی برجای مانده از گذشته، استوار است و یافتن راهی میانه برای توسعۀ پایدار شهرها، همراه با حفظ شاخصه‌های هویتی، دغدغۀ همیشگی پژوهشگران این حوزه بوده‌ است. از جملۀ سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، شخصیتِ امام رضا (ع) است که سفر ایشان به ایران، بزرگ‌ترین رویداد مذهبی تاریخ ایران بوده و گنجینه‌ای از روایت‌ها را در اختیار ایرانیان قرار داده‌ است؛ روایت‌هایی که هر کدام، ضمن آنکه به‌مثابۀ سرمایۀ فرهنگی می‌توانند مورد توجّه قرار گیرند، قابلیت تبدیل به سرمایۀ نمادین و ایجاد ارزش افزوده را نیز دارند. این پژوهش به روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اسنادی و کتابخانه‌ای در پی بیان این موضوع است که چگونه می‌توان با بهره‌گیری از این سرمایه‌های فرهنگی به آفرینش سرمایۀ نمادین در فضاهای شهری و روستایی پرداخت و هویت شهری را بر این خاستگاه عظیم اجتماعی و فرهنگی استوار کرد. برساختن هویت تاب‌آور و توسعۀ پایدار شهرها با تکیه بر ظرفیت‌ سرمایه‌های نمادین‌شده از روایت‌ها پیرامون امام رضا (ع) امکان‌پذیر است؛ بخش عمدۀ این توسعۀ پایدار، می‌تواند متکی بر گردشگری مذهبی باشد.

چکیده توجه به روایت‌های رضوی نشان می‌دهد آن حضرت اعتقادهای نادرست مردم دربارۀ خداوند را تصحیح کردند. عامۀ مردم از صفت‌های الهی، تلقی انسان‌وار در ذهن داشتند. از نظر آنان گویی خداوند همانند انسان خشمگین می‌شود یا علم می‌یابد. امام رضا^(ع) با نفی انسان‌‌انگاری از خداوند، صفاتی همچون آمدن، مکر، استهزاء، خدعه، علم و ... را به‌گونه‌ای تفسیر کردند که مستلزم نقص در خداوند نباشد. در کنار این مسئله، در روایت‌های رضوی نوعی روش عمل‌گرایانه در اثبات خداوند قابل مشاهده است. همچنین ایشان مسئلۀ خفا و احتجاب الهی را پاسخ داده و آن‌را ناشی از گناهان انسان دانستند. امروزه در فلسفۀ دین، مباحثی همچون ادلۀ وجود خداوند، زبان دین و خفای الهی از زنده‌ترین مباحث به‌شمار می‌آیند و نظرهای متعددی در خصوص آنها ارائه شده است. این امور نشان می‌دهد توجه به روایت‌های نبوی و ولّی از جمله روایت‌های رضوی می‌تواند زمینه‌ای برای طرح دقیق‌تر باورهای خداشناسی به زبان امروزین فراهم آورد. این مقاله با روشی تحلیلی تلاش می‌کند برخی از موارد را با توجه به روایت‌های رضوی بیان کند.

چکیده این نوشتار می‌کوشد، با توجه به روایت‌های نقل‌شده از امام رضا^(ع) و با روش توصیفی و تاریخی، دیدگاه حضرت را  در مورد مسائل مهم جامعه و حکومت در دورة بحرانی (203-183 ق) بررسی کند. مقولة ولایتعهدی و حضور امام^(ع) در خراسان به همراه عوامل تأثیرگذار دیگر مانند ظهور و بروز ادیان و فرقه‌های انحرافی، تقسیم خلافت عباسی و خیزش علویان باعث شده بود در این دوره سؤا‌ل‌ها و پرسش های جدیدی مطرح شود که متناسب با این دوره پاسخ‌های خود را می‌طلبید. پاسخ‌ها و راهکارهایی که می‌بایست برخاسته از بینش و منطق عقلانی باشد. برای این منظور توجه به نصوص اسلامی، دفاع از حقانیت ولایت امامان، تشکیل مناظره‌های علمی، استفاده از زبان عقل و استدلال، توجه به رویکرد علمی در مباحثه‌ها و مناظره‌ها و  توجه به سطح فهم مخاطب، از مواردی بودند که امام رضا^(ع) برای اثبات حقانیت اعتقادهای شیعی به‌کار گرفتند.

چکیده یکی از نعمت‌های منحصر‌به‌فرد خداوند، عقل است. این نعمت در میان انسان‌ها از چنان جایگاهی برخوردار است که بار ارزشی یافته و هیچ‌کس حاضر نیست خود را فاقد این نعمت بداند، بلکه خود را دارای عقل و رفتار و گفتار خود را بر اساس عقلانیت ارزیابی می‌کند. از طرفی، رفتار و گفتار انسان‌ها بسیار متفاوت و متضاد است که نمی‌توان همۀ آنها را عقلانی دانست. سؤال اساسی نوشتۀ پیش‌رو این است که آیا در معارف رضوی شاخصه‌هایی برای عقلانیت اجتماعی وجود دارد که بتوان بر اساس آنها رفتار و گفتار اجتماعی مسلمانان را ارزیابی کرد؟ با بررسی انجام‌گرفته در لغت، متون دینی و ... دربارۀ عقل و عقلانیت و تعریفی که از عقلانیت بر اساس متون دینی ارائه شده است، در معارف رضوی شاخصه‌هایده‌گانه از قبیل: امید داشتن به خیر شخص، در امان بودن از شر او، برجسته کردن تلاش خیردیگران، برجسته نکردن کار خیر خود، خسته نشدن از تلاش برای مشکل‌گشایی از کار دیگران، خسته نشدن از تلاش علمی و ... در روابط اجتماعی معرفی شده‌اند. نتیجۀ بررسی حاضر این است که در معارف رضوی نه‌تنها به عقلانیت و عقل بی‌اعتنایی نشده، بلکه عقل و عقلانیت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار هستند که با توجه به هدف خلقت و ضرورت سیر تکاملی انسان‌ـ که باید در این دنیا اتفاق بیفتدـ عقلانیت تعریف خاص دارد و بر اساس همین تعریف در جامعۀ اسلامی شاخصه‌هایی مطرح است که اعمال این شاخصه‌ها باید با دقت، ظرافت و بدون افراط و تفریط انجام گیرد. مشروح مستندات را باید در متن مقاله جستجو کرد.

چکیده از ویژگی‌ها و نقاط بارز سیرۀ امام رضا^(ع)‌ مواجهۀ ایشان با نمایندگان ادیان و مذاهب گوناگون در قالب مناظره‌هایی است که برخلاف اهداف مأمون ـ‌خلیفۀ عباسی‌ـ از برگزاری آنها، به عرصه‌ای برای دفاع از مرزهای اعتقادی اسلام، امامت و عقاید به‌حقِ شیعه و به‌ویژه اثبات صلاحیت و حقانیت امام برای امامت و خلافت تبدیل شد. استحکام در استدلال، استناد امام به منابع دست‌اولِ ادیان ابراهیمی و احاطۀ ایشان بر زبان، تفاسیر و دقایق کتاب‌های مقدس این ادیان از شگفتی‌های این مناظره‌هاست که کاملاً با موفقیت امام و شکست طرف‌های مناظره همراه بود.
در این مقاله به این پرسش‌های مشخص پاسخ داده می‌شود که از منظر تحلیل گفتمان، مناظره‌های امام رضا^(ع) با دیگران چگونه تحلیل می‎شود؟ بهره‌گیری از این روش چه زوایایی از منظر زبانی و موقعیت طرف‌های گفتگو می‌گشاید؟ ویژگی‌ها و ظرفیت‌های مناظره‌های امام رضا^(ع) به‌منزلۀ شکلی از ارتباط کلامی و تبلیغ دینی چیست؟
هدف این است که با پاسخ به این پرسش‌ها از منظری متفاوت به این مناظره‌ها نگریسته شود و با بهره‌گیری از توانایی‌های تحلیل گفتمانِ انتقادی در قالب متغیرها و مقوله‌های عملیاتی، این مناظره‌ها موشکافانه بررسی شود. دقت در مناظره‌های امام با نمایندگان ادیان و فِرَق دیگر با تمرکز بر مقولۀ واژگان، چشم‌انداز، استعاره، انسجام تاریخی، نقل‌قول و تأکید ساختاری نشان‌دهندۀ این واقعیت است که امام با وجود اثبات حقانیت و ابطال ادعاهای طرف‌های مناظره، از منازعۀ اخلاق‌گریزِ گفتمانی، برحذر مانده و در کمال صراحت، دقت، ادب و احترام، نفسِ این مناظره‌ها را به عرصه‌ای برای اثبات امامت و خاتمیت پیامبر اسلام تبدیل کرده‌اند.

چکیده منازعات مذهبی امری است مورد اهتمام صاحبان اندیشه و حکمت تا جایی‎که تلاش آنان را در جهت حلّ‎وفصل مسالمت‎آمیز آن برمی‎انگیزد. در این راستا، انسان‏های بزرگ با رفتار عدالت‌گونه خود و به دور از هرگونه افراط و تفریط،  به‎واسطة رعایت حقوق دیگران و برخورد منصفانه، جامعه انسانی را در مسیر ترقّى و تکامل مادّى و معنوى، هدایت خواهند کرد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از منابع معتبر تاریخی و به روش توصیفی و تحلیلی انجام شده و به این پرسش پاسخ داده است که «امام‎رضا‌(علیه‌ا‎لسلام) از چه روشی برای حلّ منازعات مذهبی استفاده می‎کرده‎اند؟». حضرت برای حلّ منازعات مذهبی و فرقه‌ای، رویکرد تکثّرگرایی‌(پلورالیسمی) نداشته‌اند که باعث شود جامعة انسانی در سردرگمیِ فکری و اعتقادی رها شود، بلکه ایشان در عین اثبات حقانیت اعتقادات صحیح و نیز تبیین و تشریح اشکال‎های وارده بر غیر آن، با تأکید بر اصل مخاطب‎شناسی و موضوع‎شناسی و  با رعایت عدالت، انصاف و احترام نسبت به همگان و بدون ایجاد اختلاف، با آگاهی کامل از تمام جوانب امور و مباحث، در گفتگوهایی هدفمند و هدایت‎کننده در  قالب مناظرات، بحث‌های‌ علمی و منازعات مذهبی را پاسخ داده و آن‎ها را حلّ‎وفصل می‎کرده‎اند.

چکیده    یکی از وجوه درخشان سیرۀ امام‎رضا (علیه‎السلام) که در تاریخ گزارش شده است، نماز بارانی است که حضرت در زمان اقامتشان در خراسان اقامه فرمودند. این رویداد اهمیت بسیار زیادی دارد و از جوانب مختلف می‌تواند تحلیل و بررسی شود؛ هم از بُعد عبادی‎تربیتی و هم از بُعد سیاسی‎اجتماعی. از همین‎رو، توجه به ابعاد مختلف این بخش از سیرۀ امام‎رضا (علیه‎السلام) می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل مورد ابتلا در جامعۀ اسلامی باشد.    در این مقاله سعی شده است ضمن بازخوانیِ واقعۀ تاریخیِ نماز باران امام‎رضا (علیه‎السلام) کارکردها و آثار نماز باران مبتنی بر سیرۀ آن حضرت در دو بُعد کارکردهای سیاسی‎اجتماعی و کارکردهای عبادی‎تربیتی بررسی و تبیین شود. یافته‌های این پژوهش که به اعتبار ماهیت و روش «تحلیلی‎ـ‎توصیفی» و به اعتبار موضوع «تاریخی‎ـ‎روایی» است، نشان می‌دهد مبارزه فرهنگی با نظام طاغوت، ایجاد وحدت و نشاط اجتماعی، نشر توحیدباوری و گرایش عمومی به دین، از جمله کارکردهای نماز باران در سیرۀ رضوی است.

چکیده رفتار شهروندیِ سازمانی و نتایج مطلوب آن در سازمان‎ها امری مهم و حیاتی است. اهمیت این موضوع در سازمان‎های معنوی و مذهبی مانند آستان قدس رضوی دوچندان است. از این‎رو، در پژوهش حاضر رابطه بین هوش معنوی و رفتار شهروندیِ سازمانی با نقش تعدیل‎گری سابقۀ خدمت، در حرم مطهر امام‎رضا (علیه‎السلام) بررسی شده است. این پژوهش از حیث هدف کاربردی است. روش پژوهش نیز توصیفی و از نوع همبستگی است. جامعۀ آماری پژوهش را کارکنان شاغل در حوزه اماکن متبرکه تشکیل داده‎اند که تعداد آنها 705 نفر است و بر اساس جدول مورگان، 247 نفر به‏صورت تصادفی طبقه‏بندی و به‎عنوان نمونۀ آماری برای پاسخگویی به پرسش‎نامۀ پژوهش انتخاب شده‏اند. ابزار جمع‏آوری داده‏ها، پرسش‎نامه‏های استاندارد رفتار شهروندیِ سازمانی «بویل و همکاران» (2016) و پرسش‎نامۀ استاندارد هوش معنوی «عبدالرحمن و مدی‏شاه» (2015)، بوده است. برای تجزیه‎وتحلیل داده‏ها از روش مدل‎یابی معادلات ساختاری و نرم‏افزارهای SPSS و LISREL استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد هوش معنوی موجب افزایش رفتارهای شهروندی سازمانی می‎شود. همچنین نقش تعدیل‎گری مثبتِ سابقۀ خدمت در رابطۀ بین هوش معنوی و رفتار شهروندی سازمانی تأیید شد.

چکیده فقه رضوی از کتاب‎های چالش‌برانگیز و تأثیرگذار در مجامع فقهی امامیه به‎شمار می‌رود. این کتاب در برخی منابع فقهی و کتاب‌شناسی، به استنادِ گزاره‌ها و شواهد سه‌گانه ذیل، اثرِ تألیفی یا املایی امام‎رضا(علیه‎السلام) دانسته شده است: نخست، مستندات تاریخی همچون گزارش یابنده و معرّفِ نسخه اصل، دستیابی به نسخه‌های خطی کهن با تصریح به تألیف کتاب به قلم حضرت رضا(علیه‎السلام) و دفع احتمال وضع و جعل در انحصار عقلی تألیف کتاب به قلم امام‎رضا(علیه‎السلام) یا دروغین و بَرساخته‎بودنِ آن؛ دوم، مستندات فهرستی چون معرّفی راویانِ صاحبِ نسخه یا کتابِ امام‎رضا(علیه‎السلام) در منابع فهرستی شیعه؛ سوم، قراین درونْ‌متنی تألیف به قلم یکی از معصومان(علیهم‎السلام) و قراین درونْ‌متنی تألیف به قلم شخصِ حضرت رضا(علیه‎السلام). در پژوهش حاضر، پس از بازپژوهی تاریخ دستیابی به این اثر و تبیین دلایل و شواهدِ مذکور، و نیز اعتبارسنجی انتقادهای مخالفانِ این نظریه و تحلیل و کشفِ انتقادهای مخدوش و مقبول،‌ با سبک تحلیلی‎ ـ ‎توصیفی، میزانِ اتقان گزاره‌های استنادی برای اثبات نظریه تألیف فقه رضوی به قلم یا املای حضرت رضا(علیه‎السلام) بازاندیشیِ انتقادی شده و این نتیجه به‌دست آمده است که در تمسّک به این دلایل و شواهد به جمیع قراینِ مؤثّر در واکاوی و شناخت مؤلّفِ اثر توجّه نشده است. از سوی دیگر، نمی‌توان این کتاب را خالی از خطِ امام‎رضا(علیه‎السلام)، اثری یگانه و منتسب به مؤلّف واحد دانست.