فرهنگ رضوی

چکیده این پژوهش با هدف تعیین و تبیین مبانی تحکیم نهاد خانواده در آموزه‌های قرآن و حدیث و به روش تحلیلی_توصیفی نگاشته شده است و بیان می‌دارد که این مبانی در آیات قران و روایات اهل بیت(ع) در دو دوره قبل و پس از ازدواج قابل بررسی هستند. از آنجا که ارکان اصلی خانواده زن و مرد هستند انتخاب شایسته همسر قبل از ازدواج مهمترین اصل در تحکیم نهاد خانواده است. اگر انتخاب همسر عاقلانه و بر پایه اصول ثابت و استوار صورت گیرد در واقع قدم اول در استحکام نهاد خانواده برداشته شده است. مهمترین اصول برای انتخاب همسر؛ هم شأن بودن، دین و اخلاق و اصالت خانوادگی زوجین است. پس از ازدواج معاشرت نیکو، اعتدال و میانه روی در همه مراحل زندگی، ابراز مهر و علاقه، صبوری در مشکلات و گذشت از اشتباهات، شناخت یکدیگر و درک متقابل و سر لوحه قرار دادن عدل و انصاف در روابط مهمترین شالوده های تحکیم نهاد خانواده را تشکیل می دهند. نتیجه آنکه دقت در انتخاب قبل از ازدواج و اخلاق نیکو و پسندیده و حسن معاشرت پس از ازدواج مهمترین عواملی هستند که می‌توانند خیمه‌ای محکم و استوار بنا نهند و بنیان خانواده را از آفات و آسیبهای احتمالی در امان بدارند.

چکیده مناظره صحیح و جدال احسن، به‌مثابه محلی برای ملاقات اندیشه‌ها ، با توجه به دربرداشتن توأمان دو وجه ایجابی-اثباتی و سلبی-غیری ارتباط مستقیم و عمیقی با ساختار هویت بخشی به فرد، گروه و اجتماع دارد و قادر است نقش مهمی در مشخص شدن مرزهای هویتی ایفا کند. از سوی دیگر گذر از رویکردهای تقلیل‌گرایانه نسبت به بررسی سیره اهل‌بیت (ع) و بازنگری و بازنگاری در آن باهدف فهم آگاهانه از سیره هویت‌سازانه ایشان به‌مثابه الگویی اکنون ساز و آینده پرداز در جامعه اسلامی ضروری است. رسالت این پژوهه آن است تا باهدف دستیابی به ابعاد و جوانب هویت‌سازانه مناظرات امام رضا (ع) به این پرسش پاسخ دهد که اساساً مناظرات حضرت در مقابل تهدیدات هویتی که از سوی جبهه باطل که در آن عصر نماد برجسته‌اش خلافت عباسی بود، ایجادشده بود چه تأثیری داشته و کارکردهای آنچه بوده است. بر این اساس کارکردهای مناظرات حضرت در سه ساحت کارکردهای تعین‌بخش، تمایزبخش و صیانت‌بخش تقسیم‌بندی می‌شود. رصد حداکثری مسائل، پرسش‌ها و شبهات و ارائه ادله و مستندات گوناگون از منابع خودی و دیگری در مناظرات، نه‌تنها به تثبیت و تعیین هویت شیعی و تمایز آن از هویت‌های غیر منتهی شد بلکه رهاورد معرفتی آن امنیت هویتی را برای گفتمان شیعه تضمین نمود .مناظره بر اساس آموزه‌های دین، می‌تواند به‌مثابه راهبردی در جهت هویت‌سازی افراد و جوامع قرار گیرد. شرایط دشوار عصر امام رضا (ع) و تغییر سیاست خلافت عباسی از مبارزه و مواجهه آشکار به نبردی ترکیبی و با تنوع تهدیدات، مرزبندی‌های هویتی جامعه را مورد هدف قرار داده بود اما مناظرات حضرت به‌مثابه بخشی از راهبرد گذاری و راهکار گزینی امام، توانست مانع از موفقیت جریان خلافت شود.

چکیده بنا به جایگاه مهم و مقدس پیامبر(ص) و ائمه معصومین(ع) در وادی اعتقادات و ارزش های معنوی مردمان ایران، هنر دینی در این سرزمین از همان سده های اولیه هجری، مشتمل بر زیرمجموعه های تصویری گوناگونی گردید که هر یک به نحوی جامع، مطلوب و زیبایی شناسانه درصدد بازنمایی سیره آن بزرگواران بوده اند. هنر رضوی از جمله آنهاست که با ابتناء بر سیره امام رضا و اصول حاکم بر حیات زیسته ایشان شکل گرفت و دربردارنده آثار تجسمی متعددی همچون نگارگری گردید. در میان چنین آثار و نگاره های برجای مانده از سده های تاریخی، پژوهش حاضر به صورت مطالعه موردی بر نگاره های معاصر حول رویداد تاریخی ورود حضرت رضا به نیشابور و روایت گری حدیث سلسله الذهب از سوی ایشان متمرکز شده است. زیرا قصد دارد تا با خوانش و تجزیه و تحلیل آنها به مثابه اسناد مصور خاص موضوعی، ضمن آنکه جلوه های مضمونی حدیث را بازمی نمایاند؛ چگونگی وام گیری هنرمندان نگارگر از اندیشه، رفتار، گفتار و سیاق زندگانی حضرت را عیان سازد. یافته های حاصله از توصیف و تفسیر ساختار بصری این آثار با ابتناء به نظریه وسیوس ونگ حاکی از آنند که اگرچه هریک از نگارگران به شیوه ای خاص- از عینی گرایی گرفته تا انتزاعی- تجسم بخشی بدین رویداد را برگزیده و بر یکی از مضامین پیرامونی حدیث متمرکز شده اند. با این حال، همگی سعی داشته اند تا با خلق فضایی روحانی و قدسیّت بخشیدن بدان (کتیبه نگاری و طراحی فرشته یا بال فرشته در پس زمینه) و کاربرد اصول بصری مشابه همانند پرسپکتیو مقامی، رنگ های ملایم جهت ترسیم چهره و جای دهی فرم اصلی (پیکره امام) در مربع شاخص ترکیب بندی آثارشان، بر اساسی ترین مضمون حدیث یعنی پیوند ناگسستنی توحید با امامت تأکید ورزند. همچنین سیره حضرت را در مواجهه با مردم به گونه ای جذاب نشان دهند.

چکیده جامعه امامیه عصر رضوی (ع)، پویا و دارای همه ظرفیت های سیاسی، اجتماعی و دینی بود. محوریت معنایی و تعلیمی امام رضا(ع) به عنوان کانون منحصر به فرد الاهی موجب آن بود که در این جامعه فرا الگویی خاص از جهان­ بینی، عقاید، رفتارها و کنش ­ها شکل گیرد که آن را می­ توان فرهنگ رضوی نامید. در شماری از احادیث امام رضا(ع) که در مجموعه ­های حدیثی ائمه (ع)، از التوحید شیخ صدوق تا  مسند­الرضا (ع) در دسترس است، مباحث کلامی در زیر عناوین اصول عقاید امامیه قابل مطالعه هستند. پژوهش حاضر با شیوه کتابخانه ­ای، روش توصیفی- استنادی، بهره­ مندی از تحلیل تاریخی دوره امامت امام رضا (ع) و استفاده از مفاهیم نظریه سرمایه پی­یر بوردیو که مرزبندی­ های فرهنگی درون هر جامعه را با عنوان «میدان اجتماعی» از مقولات سرمایه اجتماعی باورمندان هر گفتمان درونی جامعه مورد نظر می­داند، نشان داده است که احادیث کلامی امام رضا(ع) بخشی از چارچوب­ های اصلی میدان اجتماعی امامیه هستند که به برساخت و یا تثبیت جنبه­ های مخلتف اصول اعتقادی شیعیان مانند توحید، نبوت و امامت منجر شده ­اند؛ این احادیث با تبیین مفاهیم ایمانی، اعتقادی و مبانی مذهبی اسلام و تشیع موجب تمایزجویی، تلاش اصلاح­ گرایانه تبیینی و یا رویکرد طرد و ردّ در برابر باورهای انحرافی درون شیعی- درون اسلامی و نیز تقابل با شبهات و رویکردهای متفاوت و گاه متخاصم سایر ادیان و یا آیین ­ها در قالب مناظرات و احتجاجات گشته ­اند، فلذا قابلیت تطبیق تحلیلی با مفهوم میدان­ های اجتماعی در نظریه سرمایه بوردیو را دارند. میدان اجتماعی کلام امامیه در عصر رضوی موجب تثبیت باور شیعی به­ عنوان یک مذهب اعتقادی- عملی پویا در برابر تلاش ­های انکاری هر میدان اجتماعی رقیب، اعم از درون شیعی، درون اسلامی و برون ­اسلامی بوده­ و بخشی از تاریخ بقای فرهنگ امامیه را رقم زده­ است.

چکیده علویان همواره به‌عنوان یک گروه معترض سیاسی در حکومت عباسی مطرح بوده‌اند. با افزایش جنبش‌های اعتراضی در عصر رضوی، مأمون عباسی تلاش کرد با طراحی نقشه‌ای نرم‌افزاری، ضمن سرکوب این جنبش‌های اعتراضی، روح اعتراض و قیام علیه حکومت‌های غاصب را در جامعه حذف کند. امام رضا(ع) با پی بردن به این طراحی تلاش کردند در یک مواجهۀ سه‌جانبه هم امکان اجرایی شدن نقشۀ مأمون را بگیرند و هم با معرفی الگوی معیار در جنبش‌های اعتراضی، روح اعتراض و قیام را در جامعه استمرار ببخشند. همچنین در بُعدی دیگر حضرت امام رضا(ع) تلاش کردند جنبش‌های اعتراضی انحرافی را نیز معرفی کنند. این پژوهش در حقیقت درصدد پاسخ به این سؤال است که امام رضا علیه السلام چگونه و مبتنی بر چه گزاره‌ها و مؤلفه‌هایی جنبش‌های اعتراضی مورد تأیید جریان امامت را حفظ و هدایت کردند؟ برای پاسخ به این سوال به نظر می‌رسد ابتدا می بایست گونه‌هایی از جنبش‌های اعتراضی در عصر امام رضا علیه السلام را بر شمرده، سپس در مرحلۀ دوم به سوال اصلی پاسخ دهیم. یافته‌های این مقاله که مبتنی بر روش کتابخانه‌ای و منابع تاریخی و تحلیل داده‌ها بوده، در گونه‌شناسی جنبش‌های اعتراضی در چهار گونه: حکومت، نهضت، انحراف و روش دسته‌بندی خواهد شد؛ همچنین امام رضا علیه السلام تلاش کردند با معرفی بایسته‌های الگوی جنبش اعتراضی معیار، روح اعتراض را در جامعه استمرار بخشیده، به نسل‌های آینده شیعه انتقال دهند.

چکیده روایت بلند امام رضا علیه ­السلام در مرو یکی از عمیق‌ترین و کامل‌ترین روایات در خصوص مقام امامت است. مسئلۀ این مقاله، رأی مشهور در خصوص ویژگی‌های دانش امام، برشمردن ویژگی‌هایی در عرض یکدیگر است که شامل موهبتی، حضوری، خطاناپذیر، استکمال­ پذیر، تفصیلی، شأنی یا فعلی و قطعی است. ادعای مقالۀ حاضر این است که موارد مذکور، ویژگی‌هایی در عرض یکدیگر برای دانش امام نیستند، بلکه علم امام، دانشی با ویژگی موهبتی است که یک ویژگی بسیط محسوب شده و جامع دیگر ویژگی­ هاست؛ بنابراین دیگر ویژگی‌های علم امام از موهبتی بودن این علم منشعب شده ­اند. نیز موهبتی بودن، موجب کمیّت و کیفیّت خاص در دانش امام می ­شود. به این صورت که هبه الهی، کمیّت علم امام را تفصیلی و ازدیاد پذیر کرده و موجب کیفیاتی چون قطعی، خطاناپذیر، حضوری و بالفعل در علم امام است. پس در چینشی تازه باید به جای لفظ جمع ویژگی‌های علم امام به لفظی مفرد و بسیط با عنوان «علم موهبتی» اشاره کرد و خصایص این دانش را در تقسیمی جدید به خصایص کمی و کیفی تبویب کرد. این مقاله به روش تحلیلی بر اساس تحلیل آموزه­ های حدیث امام رضا علیه ­السلام و احادیث مفسر نگاشته شده و پس از اثبات ویژگی موهبتی بودن به‌عنوان ویژگی اصلی و بسیط به این سؤال پاسخ می­ دهد که هبه الهی چه تاثیری در کمیت و کیفیت علم امام دارد؟

چکیده تعداد قابل ­توجهی ازاحادیث امام ­­رضا(ع) به ­مبحث امامت اختصاص دارد. از این­ رو، مطالعه این احادیث از زاویه ­های مختلف حائز اهمیت فراوان است. این مقاله می­ کوشد با استفاده از روش­ تاریخی، ضمن شناخت مؤلفه­ های ­امامت در نگاه امام(ع)، پیوند آن­ها را با فضای­ تاریخیِ معاصر ایشان دریابد. بر این ­اساس، پرسش این پژوهش آن است که چه نوع ارتباط معناداری میان فضای ­تاریخی هم ­عصر امام علی­ بن ­موسی(ع) با تنوع موضوعیِ احادیث امامت منقول از ایشان وجود دارد؟  
بر پایۀ فضای سیاسی و فرهنگی انتهای سدۀ ­دوم و ابتدای سدۀ ­سوم هجری مشخص شد که در این دوره، همچنان مسئلۀ رهبری و امامت جامعۀ ­اسلامی چالش­ برانگیزترین مشکل فرق ­و­ مذاهب اسلامی بوده ­است. از این رو، احادیث فراوان امام ­رضا(ع) دربارۀ مسئله امامت در ارتباط مستقیم با بحران­ ها و چالش­ های زمانه ایشان چون خلافت و امامت انتخابی، عقیده جایز بودن خلافت مفضول با وجود افضل، تفضیل خلفا، فرقه ­های درون شیعی و غلات است.
از مهم­ترین اقدامات امام(ع) برای پاسخ به این شبهات و هجمه­ ها، تثبیت حقانیت امامت اهل ­بیت(ع) به ­واسطۀ تمرکز بر مؤلفه­ های نص امامت و جایگاه الهی ائمه(ع)، فضایل و افضلیت امام علی(ع)، علم و عصمت، حجت­­ الهی­ و مفترض ­الطاعه بودن امام بوده­ است. هر کدام از این مؤلفه­ ها به­ روشنی نظرات حضرت علی ­بن­ موسی(ع) درخصوص تفاوت­ ها، نقاط ضعف و اشتباه دیدگاه ­های فِرق معاصر ایشان را بازتاب می ­دهد.

چکیده مسلمانان با توجه به حدیث اجماعی ثقلین توجه خاصی به عترت(ع) دارند. در این میان سیستانیان که در برخورداری از برخی خصال انسانی چون خداباوری، جوانمردی و جانبداری از عترت(ع) شهره‌اند، علاقه و ارتباطات خوبی با امام رضا (ع) داشته‌اند. بررسی و تحلیل گزارش‌های مرتبط با آن امام(ع) نشان می‌دهند لااقل سه نفر سیستانی یا سیستانی‌تبار - ابوخالد سجستانی، محمد بن فرج رخجی و محول(مخول) سجستانی – در زمرۀ اصحاب امام رضا(ع) بوده‌اند. علاقه‌مندی به امام رضا(ع) در دوره‌های بعد نیز در رفتار و گفتار برخی نخبگان سیستانی چون ابن ابی‌داوود سجستانی، ابن حبان بستی و سنایی غزنوی جلوه کرده است. ابن ابی‌داوود و ابن حبان بستی که در بستر مذهبی تسنن اندیشه و عمل کرده‌اند با امام رضا(ع) ارتباط روایی داشته‌اند. در این بین، ابن حبان اگر در جایی اظهاراتی قابل تأمل در باره آن امام(ع) داشته، در مواضع دیگر با ذکر تجربه مکررش از زیارت امام رضا(ع) و حاجت‌روایی خود پس از زیارت، جسارتش را جبران کرده است. عارف و شاعر مشهور، سنایی غزنوی نیز طی قصیده‌ای بلند ضمن بهره‌وری از آیات و روایات از جایگاه دینی عترت به‌ویژه امام رضا(ع) یاد کرده است.

چکیده «امر به معروف و نهی از منکر» از مهم‌ترین فریضه‌های دینی بلکه عامل برپایی آن‌ها، اصلاح مستمر اجتماعی و پاسبانیِ پیوسته از حریم جامعه در برابر آفت‌ها و تهدیدهای گوناگون است. امروزه این فریضه در کانون توجهات اجتماعی و رسانه‌های داخلی است، ولی تنش‌ها و کشمکش‌های فراوانی که از اجرای آن در رسانه‌های داخلی و خارجی گزارش می‌شود، بیانگر این نکته است که هم جامعه با جایگاه و اهمیت این موضوع به‌درستی آشنا نشده و هم مجریان آن، از نظر شیوه‌های اجرا و بایسته‌های اخلاقی به مطالعۀ بیشتر، درک عمیق‌تر و آموزش جدی‌تر نیاز دارند. یکی از منابع غنی برای شناخت این موضوع، سیرۀ علمی و عملی امام رضا(ع) است. نویسنده پس از بررسی روایات نقل شده از امام رضا(ع) و گردآوری موارد مرتبط با روش‌ها و بایسته‌های اخلاقی این فریضه، تلاش کرده با دسته‌بندی دقیق، ترجمۀ روان و توضیح لازم، پژوهشی جامع از دیدگاه آن امام همام را به پیشگاه خوانندگان ارجمند تقدیم کند. مطابق معارف رضوی، کنشگری آمر به معروف و ناهی از منکر با بهره ‏گیری از روش‏های گوناگون به‌ترتیب در سه مرحلۀ قلبی، گفتاری و رفتاری و در قالب باورمندیِ آمر و ناهی و آگاه‌‌سازیِ علمی و عملی مخاطب نمود دارد. اخلاق ‏مداری و خردمندی، پایۀ این فریضه است و لازمۀ خردمندی، صفاتی در نفس آمر و ناهی و چهارچوبی در عمل آن‌هاست و هرچه این عوامل نمودِ بیشتری داشته باشد، این فریضه نیز اثرگذاری بهتر و ماندگارتر خواهد داشت.

چکیده پس‌ از حضرت عیسی(ع) انحرافاتی بین پیروان او به‌وجود آمد و هرچه زمان گذشت، بدعت‌ها مستحکم‌تر شد. یکی از این کج‌روی‌ها، اعتقاد به الوهیت مسیح بود. قرآن به‌صراحت این موضوع را رد کرده و سنت نیز هر کجا فرصت داشته، بر این عقیدۀ فاسد نقدی زده؛ از جمله مناظرۀ امام رضا(ع) با بزرگ مسیحیان که البته گزارش آن از نظر سندی و محتوایی خدشه‌دار بوده است. این تحقیق، شواهد استفاده شده در استدلال‌های امام رضا (ع) را در عهدین مستندسازی کرده تا ضمن تقویت آن مناظره، نمایش‌دهندۀ ظرفیت بالای اسلام در مقابل دگر‌اندیشان و باطل‌کننده الوهیتی باشد که تبشیری‌ها برای رواج آن کوشا بوده‌اند. اطلاعات این پژوهش به روش کتابخانه‌ای گردآوری و استدلالات مناظره در سه محور عبادت، معجزات و تناقضات تبیین و سپس مستندات آن‌ها در عهدین به تفکیک اشخاصی که نامشان به میان آمد، مشخص شده است.

چکیده این مقاله به‌منظور بررسی محتوای سخنرانی‌های حرم در دهۀ کرامت انجام گرفته است. تحلیل آن بر اساس سه بعد کلیدی انقلاب اسلامی، فرهنگ دینی و فرهنگ رضوی و با استفاده از 59 سخنرانی و یک کدنامه انجام شده است. روش استفاده‌شده در این بررسی تحلیل محتواست. یافته‌ها نشان می‌دهد که 80 درصد سخنرانی‌ها برای تحلیل محتوا مناسب تشخیص داده شده است. بیشترین سخنرانی در رواق امام خمینی(ره)، توسط آقای ماندگاری و استاد عالی با متوسط مدت زمان هر سخنرانی 31 دقیقه انجام شده است. حدود 80 درصد سخنرانی‌ها به‌صورت عمومی و 20 درصد صرفاً برای بانوان بوده است. به‌طور کلی بیشترین توجه به شاخص فرهنگ دینی با 69 درصد و سپس شاخص انقلاب اسلامی با 19 درصد و شاخص فرهنگ رضوی نیز با 11 درصد است. بیشترین ابعاد تکرار شده در سخنرانی‌های دهۀ کرامت به‌ترتیب تربیت دینی از منظر اسلام، کرامت و حریت، نقش معرفت در زیارت، کرامت انسان در قرآن، نفاق و منافقین در اسلام، گذشت و نوع‌دوستی، جایگاه مادر در تربیت، محبت و مهربانی رفتاری، مقام حضرت معصومه  ، مهربانی و محبت معرفتی، جایگاه امام‌زادگان، الگوی تبعیت نکردن از مستکبران، رأفت و مدیریت جهادی، نسبت دین و سیاست، تعامل با محرومان، کار و کارآفرینی در اسلام، صیانت از وحدت اسلامی، اقتصاد مقاومتی، سیرۀ اقتصادی و مشروطه و شیخ فضل الله است؛ بنابراین این نتیجه عاید شده است که پراکندگی محتوای سخنرانی‌ها بالا بوده و از سوی دیگر برخی سخنرانان نیز تلاش کرده‌اند دامنۀ مفاهیم خود را توسعه دهند. برخی کوتاه و برخی بلند سخنرانی کرده‌اند.  

چکیده در عصر حاضر پالایش جوامع بشری از چندگانگی و فروکاستن از نزاع‌های ویرانگر و ستیزه‌گری، کانون توجه بسیاری از اندیشوران با رویکردهای متنوع قرار گرفته و تلاش‌های صلح‌خواهانه و آشتی‌جویانه در جست‌وجوی راهبردهای مؤثر برای تحقق همبستگی اجتماعی هستند. هدف اساسی این پژوهش، تبیین مؤلفه‌های همبستگی اجتماعی از رهگذر یافتن متغیرهای مؤثر، زمینه‌ای، بازدارنده و پیامدها در قالب الگویی  نظام‌مند است. این پژوهش بر اساس نوع هدف، بنیادی و به لحاظ روش کیفی و دارای رویکرد استقرایی است. بدین منظور با بهره‌گیری از نظریه داده‌بنیاد، پس از فرآوری مجموعه روایات امام رضا (ع)، مقوله‌های اخلاقی کلان و خُرد مدل، استخراج شده و الگوی همبستگی اجتماعی ارائه می‌شود. یافته‌های پژوهش گویای آن است که تحقق همبستگی اجتماعی مستلزم توجه به مقوله‌های متعددی است. در این زمینه، اخلاق‌مداری، دوستی، خویشتن‌داری، بخشایشگری، همزیستی مسالمت‌آمیز و تأمین امنیت، مهم‌ترین متغیرهای مؤثر، فروتنی، یاری‌رسانی به دیگران، مداراجویی و مسئولیت‌پذیری مهم‌ترین مقوله‌های زمینه‌ساز هستند. متغیرهای بازدارنده در این الگو عبارتند از: تعامل غیرضابطه‌مند، اشاعه فساد، اختلاف‌آفرینی و گسست‌های خانوادگی. پیامد اصلی همبستگی اجتماعی نیز ارتقای منزلت و قدرت‌یابی اجتماعی است.

چکیده نظریة کنش گفتار یکی از مؤلفه‌های کاربردشناسی زبان با شعار کنش‌گرایی پاره‌گفتارهای زبانی پا به عرصه زبان‌شناسی کاربردی گذاشت. به نظر آستین سخن گفتن به یک زبان خاص، کنش قاعده‌مند در یک بافت مشخص را به همراه دارد، به طوری که در پی ارتباط کلامی، تغییراتی در رفتار و افکار کاربران زبان متجلی می‌شود. از این جهت کاربست این نظریه در حوزه پدیده‌های گفتمانی ناشی از ارتباط زبانی، موجب فهم عمیق‌تر و دقیق‌تر متون به‌ویژه متون دینی می‌شود. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کاربردشناسی زبان بر اساس الگوی جان سرل در کنش گفتار، گفتمان خداشناسی امام رضا(ع) را بررسی کرده است. از این‌رو، ابتدا تعاریفی از نظریة کنش گفتار با آرای آستین و سرل ذکر کرده سپس به تحلیل پاره‌گفتارهای امام(ع) در باب خداشناسی پرداخته است. دستاوردهای این پژوهش بیانگر این است که امام رضا(ع) در گفتمان خود در باب خداشناسی به انتخاب ساختار گفتار و پاره‌گفتار‌ها و گزینش گزاره‌ها و کاربست واژگان و عبارت‌ها به شرایط شنونده توجه داشته است که این امر نقش بارزی در جهت‌دهی کنش‌های گفتار ایفا می‌کند. از طرفی کنش گفتار اظهاری بیشترین بسامد را بین دیگر کنش‌های گفتار مثل ترغیبی و عاطفی دارد که این امر نشانگر این است که حضرت رضا(ع) شنوندگان خود را ناآگاه یافته و درصدد آگاهی بخشی آن‌ها در قالب تفسیر و تشریح بر آمده است. هرچند فعل مضمون در سخن کنش‌های اظهاری نوعی ترغیب مخاطب را نیز به همراه دارد.

چکیده هدف این پژوهش، ارائه یک فراترکیب(سنتزپژوهی) از مصادیق و مضامین اصلی مناظرات رضوی بر اساس مقالات و مطالعات صورت‌گرفته در مجلات و کتاب‌های مختلف بوده است. بر همین مبنا، این مطالعه به لحاظ هدف کاربردی و رویکرد پژوهش از نوع کیفی بوده است. جامعة آماری پژوهش شامل تحقیقات انجام‌شده در حوزة مناظرات امام رضا(ع) بود که در مجموع 66 مقاله انتخاب و چکیده آن‌ها بررسی شد. با توجه به ملاک‌های پژوهش، از این میان تعداد 17 مقاله و 3 کتاب مرجع به صورت هدفمند انتخاب و بررسی شد. یافته‌ها نیز نشان داد که مناظرات امام رضا(ع)با روش‌شناسی و محتوا قابل بررسی بوده است که از این حیث به لحاظ روش مناظره 25 مصداق و به لحاظ محتوایی 24 مصداق با مضامین هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی شناسایی شد. در نتیجه، می‌توان گفت مناظرات امام رضا(ع) در مجامع علمی عصر حاضر برای اندیشمندان به لحاظ روش، اصول و چگونگی فرایند مناظره‌ای در موضوعات پرچالش علمی توصیه می‌شود.

چکیده مناظرات امام رضا(ع) به دلیل الگو بودن ایشان هماره مطرح و در پژوهش‌های گوناگون از زوایای مختلف بدان پرداخته شده است. تعداد و تنوع مقالات منتشر شده در این زمینه حکایت از اهمیت این موضوع دارد. هدف این پژوهش فراتحلیل مقالات با موضوع مناظرات رضوی برای ارائه و جمع بندی و دسته‌بندی یافته‌ها از اخرین تلاش‌های علمی انجام گرفته در ارتباط با موضوع و یررسی مولفه‌های بکارگرفته در این پژوهش‌ها است. بدین سبب این مقاله در چهارچوب فراتحلیل کیفی _که یکی از برترین کوشش‌های محققان برای غلبه بر پژوهش‌های تکراری است_ با شناسایی بیست مقاله علمی_پژوهشی در مجله فرهنگ رضوی به شیوه تمام شماری نمونه‌های در دسترس به تحلیل و بررسی مطالعات در زمینه مناظرات رضوی پرداخته است چرا که نتایج این پژوهش از یک سو به معرفی کامل همه پژوهش‌های انجام شده درباره یک موضوع می‌پردازد و مانع دوباره کاری می‌شود و از سوی دیگر با ترسیم توانایی‌ها و کاستی‌های پژوهش افق‌های پژوهشی جدیدی را به روی پژوهشگران می‌گشاید. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد اکثر مقالات منتخب، مشتمل بر موضوعاتی است که به اصول کلی حاکم بر مناظرات نظیر روش شناسی، اهداف، مبانی، محورهای تربیتی مناظره، آزاد اندیشی در مناظره و...می پردازد. مهم‌ترین مولفه‌های مطالعات مناظرات رضوی در مقالات ذکر شده از جهت اصول کلی ناظر بر مناظرات شامل اصول اخلاقی، علمی و فنی است. پراکندگی مطالعات نشان می‌دهد که استان های مرکزی، شمال و شمال شرقی، غرب و سپس جنوب بیشتر مورد توجه محققان قرار گرفته است که این محل بیشتر به دانشگاه‌های محل تحصیل پژوهشگران وابسته است.

چکیده تجهیز امام معصوم(ع) متوفی به دست امام معصوم در قید حیات یکی از مباحثی است که در اندیشه کلامی و فقهی شیعه مورد توجه قرار گرفته است. در این نوشتار به شیوه توصیفی تحلیلی به بررسی تطبیقی باور اعتقادی دو مکتب قم و بغداد در این خصوص پرداخته می شود. با بررسی رویکرد و دیدگاه دو مکتب قم و بغداد روشن می شود که مکتب قم با تَعبّد و التزام به روایات، تجهیز معصوم متوفی به دست معصوم بعدی را به عنوان قاعده ای قطعی، تغییرناپذیر و فرازمانی و فرامکانی می شناسد؛ حال آنکه فقهای متکلم مکتب بغداد برخلاف فقهای محدث مکتب قم، نه تنها روایات وارد شده در خصوص تجهیز معصوم را در حوزه اخبار آحاد قرار می دهند؛ بلکه قطعیت و تغییرناپذیری این مسئله را به عنوان یک قاعده مسلم کلامی و فقهی نمی پذیرند. مکتب بغداد ضمن آنکه اولویت تجهیز معصوم را به دست معصوم بعدی پذیرفته است، اما آن را به درجه ای از قطعیت ارتقا نداده است تا درصورتی که برای امام زنده در تجهیز امام متوفی موانع و محدودیت هایی به وجود آمد، همچنان خود را ملتزم و متعبّد به این قاعده بداند. مکتب متکلمان و محققان، قائل به تجهیز امام حسین، امام کاظم و امام رضا(ع) به دست معصوم بعدی نیست. از گزارش های تاریخی نیز چنین درک می شود که متولی تجهیز امام رضا(ع) عموی ایشان محمدبن جعفر الصادق(ع) بوده است.

چکیده تربیت سیاسی ازجمله مفاهیمی است که در شکل‌دهی چهارچوب‌های حکومت اسلامی و مشخص‌سازی نوع کنش‌ جامعه و بصیرت‌افزایی اسلامی نقش اساسی دارد. تربیت سیاسی فرایندی است که از امور غیرسیاسی آغاز می‌شود و بعد از آن به حوزه‌های بسیط‌تری سوق پیدا می‌کند. در اندیشة اسلامی و الگوی‌های رفتاری ائمه اطهار(ع) تربیت سیاسی‌اجتماعی انسان و جامعه همواره از اهمیت والایی برخوردار بوده است. امامان معصوم از طریق تربیت اجتماعی و سیاسی همواره به تبیین معارف دینی در حوزه‌های فردی و حکومتی پرداخته‌ و به تربیت انسان‌های تراز فرهنگ و هویت اسلامی اقدام کرده‌اند. در اندیشة سیاسی امام رضا(ع) اساساً مفهوم تربیت سیاسی در ارتباط با توانمند‌سازی جامعه مسلمین به‌منظور آگاه‌سازی و ارتقای سطح بینش آنان برای فهم روند‌های موجود است. سوال اصلی پژوهش این است که تربیت سیاسی در اندیشه و الگوی رفتاری امام رضا(ع) چگونه‌ است؟ بر اساس یافته‌های پژوهش در الگوی رفتاری امام رضا(ع) تربیت سیاسی اساساً به معنای خود‌آگاهی اجتماعی و برقراری انسجام سیاسی ‌اجتماعی و دارای مولفه‌ها و ویژگی‌های خاص خود است، ‌به‌طوری‌که حق‌مداری،‌ عدالت، آزادی بیان، تکریم و احترام، مخاطب‌شناسی و آگاهی به زمانه از مهم‌ترین ویژگی‌های تربیت سیاسی در اندیشه و الگوی رفتاری ایشان است. بر این مبنا روش پژوهش به‌صورت توصیفی‌تحلیلی است که با بهره‌گیری از روایات و سیرة رضوی به تبیین تربیت سیاسی در اندیشه و الگوی رفتاری امام رضا(ع) می‌پردازد.

چکیده بی‌تردید هر مکتبی، شیوه زیستن ویژه‌ای را که مبتنی بر جهان‌بینی آن است، ارائه می‌دهد و شکل‌گیری جامعه مطلوب خود را در التزام به آن هنجارها قلمداد می‌کند. آیا می‌توان هنجارها، خصلت‌های مطلوب و اصول رفتارهای اجتماعی مورد انتظار از یک مسلمان را از گفتار و رفتار امام رضا(ع)، استخراج و به‌گونه نظام‌مند، تبیین کرد؟ این پژوهش ابتدا گفتارها و رفتارهای امام رضا(ع) را به روش کتابخانه‌ای گردآورده و سپس به شیوة توصیفی تحلیلی آن را سامان داده است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد هشت نکته بنیادین زیر بیشتر مورد توجّه و تأکید ایشان بوده است: 1. فراگیری و فرادهی 2. تکریم شاعران متعهّد و آگاهی‌بخش 3. پاسداشت اخوّت ایمانی 4. التزام به سخن پاک 5. مهرورزی به دیگران 6. سخاوت و انفاق 7.کتمان صدقه و گریز از تحقیر 8 .چشم‌پوشی و گذشت خردمندانه.  و چون امام رضا (ع) به سجایا و رفتارهای اجتماعی مذکور به گونه کامل آراسته بود، از این رهگذر دوستى عام و خاصّ را به خود جلب کرد و به «رضا» نامبردار شد.

چکیده  امام‌شناسی یکی از مهم‌ترین موضوعات شیعیان و از مسائل حائز اهمیت جامعۀ شیعه به شمار می‌آید. امامان شیعه نقش شاخص و پر رنگ و بی­بدیلی در حوادث و جریان­ های دینی و سیاسی جامعه اسلامی در طول تاریخ اسلام داشته ­اند. شناخت جایگاه امامان شیعه در جوامع مسلمان در اعصار مختلف و ابعاد فردی، اجتماعی، سیاسی و شخصیت آن حضرات در قرون مختلف به گفتمان‌های اجتماعی و سیاسی گوناگونی منجر شده است. بر این اساس شناخت و تبیین منابعی که بتواند راهگشای کسب معرفتی از زندگی و سیره و سنت ائمه (ع) گردد از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و می­ تواند به عنوان چراغی فروزان، فرا راه باورمندان سیره و سنت ائمۀ اطهار(ع) قرار ‌گیرد. این رهیافت نخست به نسبت دین و سیاست می‌پردازد و در گام بعدی نوع حکومت و ساختار آن در جوامع مسلمان به خصوص شیعیان را روشن می­ کند. این مقاله با استفاده از روش کتابخانه ­ای و به شیوۀ توصیفی تحلیلی به دنبال شناخت و تبیین منابع زندگانی امام رضا (ع) است. نتیجۀ این پژوهش بیانگر آن است که سیره و زندگانی امام رضا (ع) در منابع مختلف شامل: کتب تاریخی عمومی، کتب حدیث، اشعار عربی و فارسی، کتب ادعیه، کتب جغرافیایی، سفرنامه‎ ها و تحقیقات جدید انعکاس یافته است.

چکیده تحقیق حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که «از نگاه امام رضا (ع) وصیت اهل کتاب برای همدیگر و وصیت آن‌ها و مسلمانان برای یکدیگر چه حکمی دارد؟» از این تحقیق بر می‌آید که با توجه به اهمیت صله رحم و استحکام نهاد خانواده ، از نگاه فرهنگ رضوی وصیت مسلمان برای خویشاوند کافر خود جایز است. حکم امام رضا (ع) به لزوم اجرای وصیت زن مسلمانی که برای گروهی از فقرای نصاری وصیت کرده بود، جواز وصیت مسلمان برای اهل کتاب را نتیجه می دهد. وصیت اهل کتاب برای هم کیشان خود و مسلمانان جایز است و تغییر آن نیز جایز نیست. شعائر خداوند ، اهمیت دارند ، از همین رو برخی از فقهاء به استناد سخنی از امام رضا(ع) جواز وصیت و وقف مسلمان بر معابد اهل کتاب را نتیجه گرفته اند. گرچه برخی از فقهاء به استناد آیه نفی سبیل ، وصی شدن کافر برای مسلمان را جایز ندانسته اند ، از نگاه امام رضا(ع)، آیه مزبور بر عدم جواز وصی شدن کافر دلالت ندارد، زیرا «سبیل» در این آیه به معنای حجت و برهان است. شهادت اهل کتاب بر وصیت مسلمانان پذیرفته می شود. جواز وصیت مسلمانان و اهل کتاب برای یکدیگر که فرهنگ رضوی به آن تصریح دارد، به همزیستی مسالمت آمیز مسلمانان و اهل کتاب کمک می کند. این تحقیق با روش توصیفی تحلیلی انجام شده است.

چکیده شیوه تربیتی امام علی بن موسی الرضا (ع) یکی از ابعاد سبک زندگی آن حضرت است. این پژوهش در صدد است با روش توصیفی تحلیلی، سبک تربیتی اختصاصی  امام رضا (ع) را در تربیت اخلاقی افراد جامعه بررسی کند و به این سؤال اساسی پاسخ دهد که سبک و سیرۀ امام رضا (ع) در تربیت اخلاقی افراد جامعه چگونه بوده و از چه روش‌هایی در تربیت اخلاقی افراد جامعه استفاده کرده است؟ از نظر نگارنده، آموزش  باورها و جهان‌بینی، رویارویی با فرقه‌های انحرافی و نهضت ترجمه، آشنا کردن متربیان با آموزه‌های اخلاقی، ایجاد فضای مساعد تربیتی در جامعه از مهم‌ترین روش‌های تربیتی شناختی امام رضاg در تربیت اخلاقی افراد  جامعه است. پذیرش ولایت‌عهدی، سفر به مراکز علمی، مناظره‌ها، موعظه، تشویق و تنبیه، امر به معروف و نهی از منکر، مراقبت و نظارت و پرهیز از معاشرت متربیان با صاحب رذایل اخلاقی از مهم‌ترین روش‌های رفتاری امام رضا (ع) در تربیت اخلاقی افراد جامعه است.

چکیده مهاجرت اعراب به ایران که از ابتدای فتوحات آغاز شده بود، در دورۀ امویان و عباسیان نیز تداوم داشت. تفاوت مهاجرت اعراب در دورۀ عباسی با دوره‌های قبل از آن در این بود که مهاجران این دوره را بیشتر علویان تشکیل می‌دادند. این مهاجرت‌ها از ابتدای دورۀ عباسی شروع شد و با حضور امام رضا(ع) در ایران شدت بیشتری گرفت. مسئلۀ پژوهش حاضر تاثیر هجرت و ولیعهدی امام رضا(ع) بر مهاجرت‌های علویان در دورۀ عباسی است. سوال این پژوهش آن است که مهاجرت امام رضا(ع) چه تاثیری بر مهاجرت علویان در دوره عباسی داشت؟.  اطلاعات منابع گوناگون، گویای تاثیر بسیار هجرت امام رضا(ع) بر روند مهاجرت علویان با گرایش‌های مختلف شیعی است. مهاجرت علویان به ایران در دو دوره و به دو صورت یعنی همزمان با هجرت امام رضا(ع) و پس از هجرت شکل گرفت. از این رو می‌توان هجرت و ولیعهدی امام رضا(ع) را به عنوان عاملی مهم در شکل‌گیری، تداوم و گسترش مهاجرت علویان به مناطق مختلف ایران دانست و حتی برای آن در شکل‌گیری دولت علویان طبرستان نیز نقش و سهمی قائل شد. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی‌تحلیلی و شیوۀ گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و با استفاده از اطلاعات منابع مختلف تاریخی، رجال، انساب، فرق و مآخذ و تحقیقات جدید است. همچنین در این پژوهش سعی شد به جز رجوع به کتاب‌های متعلق به شیعه امامیه، به کتاب‌های فرقه زیدیه نیز استناد شود.

چکیده خودکنترلی توانایی فرد در کنترل ارادی فرایندهای درونی و برون‌دادهای رفتاری است و معیار سنجش کنترل نفس، انطباق با موازین شرع و آموزه‌های الهی است. هدف از این پژوهش، شناسایی و تحلیل مولفه‌های شناختی خودکنترلی در کلام  امام‌ رضا (ع) و تعیین میزان توجه به آن است. روش تحقیق توصیفی‌تحلیلی از نوع تحلیل محتواست و واحد تحلیل، مضمون روایت و جامعه پژوهش روایات امام رضا (ع) در کتاب مسندالرضا(ع) است. یافته‌های تحقیق نشان می دهد که مولفة شناختی خودکنترلی در کلام امام‌رضا(ع) در بر گیرنده ۹۲ مضمون روایت و ۳۰ درصد از مجموع روایات رضوی است. مؤلفه شناختیِ «خودکنترلی» شامل آگاهی از زمینه­های تحقق خودکنترلی، آشنایی با عوامل ایجاد خودکنترلی، آشنایی با آثار خودکنترلی و شناخت موانع خودکنترلی است. نتیجه آن که بُعد شناختی خود کنترلی علاوه بر تأثیر بر بعد عاطفی و رفتاری به رشد آگاهی­ها و اعتلای مهارت­های عقلانی، تحلیل وتفکر در کنترل نفس و در نهایت سعادت بشر منجر می‌شود.

 

چکیده ستایش امام رضا(ع) در شعر معاصر به‌ خصوص پس از انقلاب اسلامی جایگاهی ویژه دارد. شاعران هر یک به فراخور روحیات خویش، بر جنبه‌های خاصی از ویژگی‌های آن حضرت تأکید می‌ورزند. برخی شاعران با توجه به انس بیشتر با ادبیات پایداری و دفاع مقدس هنگام مدح امام هشتم، عناصر حماسی شعر را بیشتر به کار می‌گیرند و در مقابل، عده‌ای ترجیح می‌دهند با لحنی غنایی و عاشقانه، به مدح آن حضرت بپردازند و احساسات درونی و شخصی خود با ایشان را به تصویر بکشند. برای نگارنده این پرسش مطرح بوده است که چه ویژگی‌های مشخصی شعر رضوی را به ادبیات پایداری نزدیک یا از آن دور می‌کند. بنابراین هدف از نوشتن این مقاله آن بوده است که بعد از مقایسۀ دو غزل رضوی، نمونه‌هایی عینی و مستند از جلوه‌های ادب پایداری ارائه کنیم. به همین منظور با مقایسۀ غزل‌های رضوی قیصر امین‌پور و محمدعلی بهمنی، دو شیوۀ متفاوت شاعران معاصر را در مدح امام رضا(ع) بررسی کرده‌ایم. همچنین برای رسیدن به این مقصود، دو غزل را جزء به جزء از نظر فکری، ادبی و زبانی مقایسه کرده و نشان داده‌ایم که غزل امین‌پور با ویژگی‌های ادبیات پایداری مطابقت بیشتری دارد. طبق یافته‌های این پژوهش، شعر امین‌پور در سطح فکری گرایش‌های جمعی دارد و غزل بهمنی درون‌گراتر است. در سطح زبانی، امین‌پور واژه‌ها و فعل‌های پویا را به خدمت می‌گیرد و در مقابل واژه‌ها و فعل‌های غزل بهمنی انفعالی هستند و در نهایت از میان عناصر ادبی، وزن و صور خیال شعر امین‌پور در مقایسه با غزل بهنمی با لحن حماسی پیوند بیشتری دارد.

چکیده مروری بر سیرۀ معصومان(ع) نشان می‌دهد که ایشان نیز از اشعار حکمت‌آمیز دیگران در کلام خود بهره ‌برده و مضامین آن را تأیید کرده و گاه خود ابیاتی سروده‌اند. در احادیث نقل‌شده از امام رضا(ع)، 52 بیت ذکر شده که به نظر می‌رسد ایشان به خاطر مضامین ارزشمند اخلاقی و حکمی، آن‌ها را نقل کرده و در کلام خود بدان‌ تمثل جسته‌اند. پاره‌ای از این اشعار تمثل شعری امام رضا(ع) و چند بیت نیز سرودۀ خود ایشان است. نگارندگان با استفاده از روش تحلیل محتوا، از مجموع این 52 بیت شعر، در حدود 100 مضمون و 16 موضوع اصلی استخراج کرده‌اند که به اصطلاح «جهت‌گیری متن» نامیده می‌شود. این عناوین که ایده و پیام اصلی متن هستند با توجه به اصل «تبادر» به ذهن مخاطب خطور می‌کند. با «طبقه‌بندی» جهت‌گیری‌ها برای دستیابی به «مقوله»های تحقیق روشن شد که از 16 موضوع اصلی استخراج شده، 9مجموعه (56درصد) به موضوع چگونگی روابط اجتماعی انسان با دیگران، چهار مجموعه (25درصد) به موضوع امور فردی و اعمال عبادی انسان و سه مجموعه (19درصد) نیز به مسئله غصب خلافت توسط حاکمان ظالم و دشمنان اهل‌بیت(ع) اشاره دارند. لذا هدف اصلی مقاله که بیان جهت‌گیری اصلی اخبار شعری رضوی بوده، ذیل سه مقولۀ روابط اجتماعی، روابط فردی و روابط سیاسی طبقه‌بندی‌ و موضوعات اصلی هر یک به تفصیل بیان شده است.