فرهنگ رضوی

چکیده تعداد قابل ­توجهی ازاحادیث امام ­­رضا(ع) به ­مبحث امامت اختصاص دارد. از این­ رو، مطالعه این احادیث از زاویه ­های مختلف حائز اهمیت فراوان است. این مقاله می­ کوشد با استفاده از روش­ تاریخی، ضمن شناخت مؤلفه­ های ­امامت در نگاه امام(ع)، پیوند آن­ها را با فضای­ تاریخیِ معاصر ایشان دریابد. بر این ­اساس، پرسش این پژوهش آن است که چه نوع ارتباط معناداری میان فضای ­تاریخی هم ­عصر امام علی­ بن ­موسی(ع) با تنوع موضوعیِ احادیث امامت منقول از ایشان وجود دارد؟  
بر پایۀ فضای سیاسی و فرهنگی انتهای سدۀ ­دوم و ابتدای سدۀ ­سوم هجری مشخص شد که در این دوره، همچنان مسئلۀ رهبری و امامت جامعۀ ­اسلامی چالش­ برانگیزترین مشکل فرق ­و­ مذاهب اسلامی بوده ­است. از این رو، احادیث فراوان امام ­رضا(ع) دربارۀ مسئله امامت در ارتباط مستقیم با بحران­ ها و چالش­ های زمانه ایشان چون خلافت و امامت انتخابی، عقیده جایز بودن خلافت مفضول با وجود افضل، تفضیل خلفا، فرقه ­های درون شیعی و غلات است.
از مهم­ترین اقدامات امام(ع) برای پاسخ به این شبهات و هجمه­ ها، تثبیت حقانیت امامت اهل ­بیت(ع) به ­واسطۀ تمرکز بر مؤلفه­ های نص امامت و جایگاه الهی ائمه(ع)، فضایل و افضلیت امام علی(ع)، علم و عصمت، حجت­­ الهی­ و مفترض ­الطاعه بودن امام بوده­ است. هر کدام از این مؤلفه­ ها به­ روشنی نظرات حضرت علی ­بن­ موسی(ع) درخصوص تفاوت­ ها، نقاط ضعف و اشتباه دیدگاه ­های فِرق معاصر ایشان را بازتاب می ­دهد.

چکیده در مقالۀ حاضر برخی از وجوه غیریّت‎سازی و ابعاد منازعۀ گفتمانی در فرایند پذیرش ولایتعهدی امام رضا (علیه‎السلام) بررسی و بازنمایی شده است. ازآنجاکه قبول ولایتعهدی از سوی امام (علیه‎السلام) در فضای خاصّ سیاسی صورت گرفت، تلاش‌های گستردۀ آن حضرت برای فاصله‎گرفتن از نظام فکری، معنایی و سیاسی ـ اجتماعی دشمن (گفتمان رقیب) و نفی آن به شیوه‌های زبانی و عملی، حایز اهمیت است. آنچه مسلّم است اینکه گفتمان سیاسی رضوی در چارچوب گفتمان کلّی و کلان امامت و ولایت و متأثر از منازعات ریشه‎دار تاریخی و طولانی نسبت به گفتمان «خلافت و سلطنت» وجوه مختلفی از منازعه و غیریّت‎سازی را به نمایش گذاشته است. بررسی نوع گفتمان از این منظر می‎تواند قالب دیگری از رویکرد امام نسبت به تفکر حاکم بر جامعۀ آن روز را نشان دهد
ماحصل این بررّسی نشان می‎دهد گفتمان رضوی به‎تبع از گفتمان کلّی امامت از طریق غیریّت‎سازی نسبت به عناصر مفهومی گفتمان رقیب تلاش کرده است نظام معنایی و اندیشۀ سیاسی خود را در افکار عمومی آحاد جامعه گسترش دهد و به گفتمان فراگیر (هژمونیک) تبدیل شود. بهره‌گیری از ادبیات و روش‎شناسی تحلیل گفتمان به‎ویژه رویکرد پیشنهادی «لاکلائو و موفه» وجه تمایز این مقاله است که تاکنون کمتر مورد توجه و استفاده قرار گرفته است.

چکیده ماجرای ولایتعهدی امام رضا^(ع) در دربار عباسیان مهم‌ترین رخداد سیاسی است که برای اوّلین و آخرین بار در تاریخ سیاسی ائمه^(ع) رقم خورد. مأمون، خلافتی را که حاصل سال‌ها تلاش و مبارزه آبا و اجدادش بوده و خود نیز برای دستیابی به آن از ریختن خون برادرش دریغ نکرده بود، با کمترین هزینه به اصرار و تهدید، تقدیمِ بزرگ‌ترین رقیب خاندانی‌اش ساخت. او نیز که سال‌ها آبا و اجدادش برای دستیابی به این خلافت از هیچ تلاش مشروعی فروگذار نبودند، از پذیرش آن استنکاف می‌ورزد.
این رخداد فرضیه‌های مختلفی را در ذهن بسیاری از پژوهشگران ایجاد نمود. مقالۀ حاضر پس از تبیین فرضیۀ‌ سیاسی و بررسی اقوالی که اندیشۀ اعتزالی یا شیعی به مأمون نسبت داده‌اند، با تبیینی اجمالی از مسئله امامت در دو دیدگاه تشیع و اعتزال، جریان ولایتعهدی را از انحصار انگیزه‌های سیاسی خارج ساخته و باورهای اعتقادی طرفین را در کنار مواضع سیاسی آنان، به‌عنوان عاملی تأثیرگذار در اصرار و انکار آنها معرفی می‌سازد.