فرهنگ رضوی

چکیده چکیده
سفرنامه‌نویسان و سیاحان اروپایی علاقمند به بازدید از آستان قدس رضوی در طی تاریخ، اکثراً بدون اطلاع از قوانین اختصاصی بارگاه و حریم رضوی، عازم مشهد می‌شدند. سیاحان در طی سفر، از همسفران مسلمان خود، که راهی زیارت آستان قدس می‌شدند، گزارشی از عدم مقبولیت همسفری خود، شکوه یا گلایه‌ای از مقررات برای سیاحان در کاروان‌های زیارتی، به ندرت در سفرنامه‌ها ذکر نموده‌اند. اما زمانی که به مشهد می‌رسیدند بر اساس اهدافشان که اکثراً سیاحت و بازدید از مجموعه تاریخی حرم مطهر بوده است، دچار چالشی غیرمنتظره می‌شدند که خستگی سفر را بر وجودشان می‌نشاند. جلوگیری از حضور غیر مسلمان به حرم مطهر، مُعضلی در عصر قاجار و پهلوی است، که سیاحان اروپایی را سخت آزرده از سفر به مشهد می‌کرد.
روش تحقیق در این پژوهش به صورت کمی و کیفی با رویکرد توصیفی مُبتنی برگزارش‌های برگرفته شده از سفرنامه‌های اروپائیان در قرون سیزدهم و چهاردهم هجری قمری می‌باشد. این پژوهش در صدد یافتن این پاسخ است که سفرنامه‌نویسان غیر مسلمان، به جهت ایجاد ممنوعیت به حرم مطهر، چه تدبیر و یا عکس‌العملی در این خصوص داشتند؟ یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که تعداد کثیری از ایشان تابع قوانین مشروع و ضوابط جاریه آستان قدس و افکار عمومی جامعه بودند. لذا پس از درک محدودیت‌ها، ترجیح می‌دادند حتی به حریم حرم هم نزدیک نشوند. عده‌ای نیز از مجاری قانونی و اعمال نفوذ وارد حرم امام رضا شدند و معدود افرادی نیز با لطائف‌الحیل و ترفندهای خاص از مرقد مطهر بازدید و یا گزارش داشته‌اند.
واژگان کلیدی: ممنوعیت غیر مسلمان، حرم امام رضا(ع)، آستان ‌قدس ‌رضوی، سفرنامه‌نویسان، قاجار ، مشهد

چکیده سفرنامه‌نویسان ایرانی و غیرایرانی گزارش‌های متفاوتی از واقعۀ شهادت و پس از آن دفن پیکر هشتمین امام شیعیان در سرزمین خراسان در سال 203 قمری بیان کرده‌اند. در این پژوهش به بازخوانی گزارش‌های جغرافی‌نویسان کلاسیک و سفرنامه‌‌نویسان داخلی و خارجی دربارۀ شهادت و مدفن ‌امام‌ رضا علیه‌السلام از قرن سوم تا پایان قرن سیزدهم قمری پرداخته می‌شود. جامعۀ پژوهش مورد مطالعه و بررسی 40 سفرنامه است. از این تعداد، 30 سفرنامه متعلق به سفرنامه‌نویسان غیرایرانی و 10 سفرنامه نیز متعلق به ایرانی‌هاست. روش تحقیق در این پژوهش به صورت کمّی و کیفی با رویکرد توصیفی مبتنی بر گزارش‌های برگرفته شده از سفرنامه‌ها و کتاب‌های جغرافی است. این پژوهش در صدد پاسخگویی به این پرسش است که واقعۀ شهادت و مکان دفن حضرت رضا علیه‌السلام در سفرنامه‌های اروپاییان و ایرانی‌ها چگونه توصیف شده است؟ یافته‌های این پژوهش حاکی است که جغرافی‌نویسان و سفرنامه‌نویسان تا پایان قرن یازدهم گزارش‌های اندک و ناقصی دربارۀ نحوۀ شهادت و محل دفن امام رضا g ذکر کرده‌اند. ایشان در گزارش‌های سده‌های اولیه پس از شهادت، نام قاتل یا عامل شهادت را به هر دلیل ممکن در سفرنامه‌های خود ذکر نکرده‌اند. پس از به قدرت رسیدن صفویان و قرار گرفتن مشهد به‌عنوان پایتخت مذهبی صفویان به‌تدریج نهاد مذهبی آستان قدس مورد توجه بیشتری قرار گرفت و حضور سفرنامه‌نویسان از این دوره تا انتهای دورۀ قاجاریه باعث شد تا گزارش‌های بیشتر و مبسوط‌تری از شهر مشهد و آستان قدس رضوی نوشته شود.