فرهنگ رضوی

چکیده نقاشی پشت‌ شیشه، به‌عنوان گونه‌ای کهن در هنر اسلامی ایران، با ترکیب منحصربه‌فرد رنگ و شفافیت، زمینه‌ساز روایت داستان‌ها و انتقال مفاهیم مذهبی در گستره شیعی است. در این زمینه، بازنمایی کرامات و نمادهای مربوط به امام رضا (ع) در نقاشی‌های پشت‌ شیشه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ آثاری که در موزه نقاشی پشت‌ شیشه تهران نگهداری می‌شوند، جلوه‌های متنوعی از این نمادپردازی را در قالب هاله نور، قدمگاه و نشانه‌های حیوانی بازتاب می‌دهند. هدف این پژوهش، تبیین ساختار بصری و معنایی نمادهای منسوب به امام رضا (ع) در هفت اثر منتخب موزه نقاشی پشت‌ شیشه تهران است. سؤال اصلی تحقیق این است: چه بازتاب‌هایی از نمادهای مرتبط با امام رضا (ع) در ترکیب‌بندی، پالت رنگی و آرایش عناصر حیوانی و فضایی این آثار قابل شناسایی است؟ روش تحقیق کیفی و از نوع توصیفی–تحلیلی است. داده‌ها با بهره‌گیری از مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهده میدانی جمع‌آوری شده و با روش تحلیل نمادشناسی بر روی موضوعات «ضامن آهو» و واقعه مسمومیت امام رضا (ع) واکاوی گردید. نتایج نشان می‌دهد هنرمندان با آرایش متقارن عناصر، استفاده نمادین از رنگ‌ها و به‌کارگیری هاله نور و نشانه‌های حیوانی نظیر آهو، شتر و گرگ، مفاهیمی چون شفاعت، رحمت، تقابل قداست و تهدیدات دنیوی و پیوند فرارفتی زمان و مکان را تقویت کرده‌اند. همگرایی در ساختار بصری و تفاوت‌های کیفی در جزییات اجرا، حاکی از تنوع شیوه‌های روایت و تأکید بر لایه‌های معنایی متفاوت است. بررسی این نمادها علاوه بر آشکارسازی عمق معنایی آثار، راهگشای فهم جایگاه فرهنگی و اعتقادی نقاشی پشت‌ شیشه در انتقال آموزه‌های شیعی، به‌ویژه در ارتباط با مقام و شخصیت والای امام رضا (ع) است .

چکیده سکه به عنوان یک ابزار مادی ارزشمند علاوه بر جنبه اقتصادی کارکردهای مختلف فرهنگی دارد. به خاطر این کارکرد فرهنگی از اواخر دوره قاجار سکه هایی با نام زیارت نشان در مشهد ضرب میشد و آستان قدس برای استفاده در مراسم های مذهبی از سال 1328ش. سکه میلاد امام رضا(ع) ضرب کرد که به عنوان یک نماد فرهنگی مورد استفاده قرار گرفت. سکه های میلاد به خاطر تاثیر و فوایدش به تدریج در این موقوفه بزرگ کارکردهای مختلفی یافت و طی سه دهه ضرب و مورد استفاده فراوان قرار گرفت. تاکنون درباره کارکرد سکه های زیارت نشان و میلاد امام رضا(ع) پژوهشی صورت نگرفته است. از اینرو مقاله حاضر در راستای پاسخ به این سئوال مهم انجام گرفت که سکه های زیارت نشان و میلاد امام رضا(ع) چه کارکردهایی در آستان قدس رضوی داشتند. مقاله حاضر از نوع پژوهش تاریخی است که به شیوه مطالعات کتابخانه ای براساس اسناد آستان قدس رضوی و مطبوعات چاپ مشهد انجام گرفت و نشان داد سکه های جدیدالضربی که در مشهد با نام زیارت نشان و در تهران با نام سکه میلاد امام رضا(ع) برای آستان قدس ضرب میشد، کارکردهای مختلفی در این موقوفه بزرگ داشته و در روز میلاد امام رضا(ع)، میلاد امام حسین(ع) و عید نوروز به عنوان عیدی به مهمانان داده می شد. همچنین به عنوان تبرک به رجال و مهمانان خاص داخلی نظیر ورزشکاران، وزراء، درباریان و هیاتها و زائران خارجی شامل رئیس جمهورها، وزراها و هیئت همراه و سایر زوار صاحب نام که در مراسم غبارروبی ضریح شرکت میکردند، اهداء میشد. سپس بخش مهمی از سکه های میلاد امام رضا(ع) به خاطر جنبه اعتقادی به عنوان تبرک در موزه آستان قدس فروخته می شد.

چکیده مؤمنان به ارشاد عقل و به صریح قرآن و روایات بر تعلق قدرت الهی بر انجام هر کاری باور دارند. این اعتقاد آنان با چالشی از این جنس مواجه شده است که آیا این إطلاق حتی شامل امور محال (مانند فرو بردن آسمانها و زمین و آنچه میان آنهاست در تخمی) هم می شود که صدور آنها مستلزم وقوع اموری چون انطباع کبیر در صغیر است. در زمان های مختلف افراد متعددی (ابلیس، ابوشاکر دیصانی و...) از معصومان (حضرت مسیح، حضرت علی، امام صادق و امام رضا علیهم السلام) این مسئله را پرسیده اند. در یکی از این روایتها که ابن بابویه آن را در کتاب التوحید به امام رضا (ع) نسبت داده، آن حضرت صریحا هم پاسخ مثبت به این پرسش داده اند (امکان ذاتی) و هم بر وقوع آن هم تأکید فرموده اند.(در قالب تشبیه انطباع صورت اشیای بزرگ در چشم). نوشتار حاضر درصدد بررسی این خبر و انتساب آن به حضرت رضا (ع) است و می کوشد در نخستین گام به بررسی سندی و دلالی آن بپردازد. در گام دوم هم مؤیّدات (قرآنی و روایی) آن را نشان دهد. در مرحله سوم هم چالش هایی را برجسته سازد که در صورت التزام و پذیرش این خبر با آنها مواجه خواهیم بود. (ناسازگاری با حکم بدیهی عقل، تعارض با روایات متعدد و...) و در آخرین مرحله هم سعی می کند وجهی (مانند صدور از باب جدال أحسن، تکیه بر ضعف درک سائل) را برای امکان پذیرش این خبر و امکان صدور آن از حضرت رضا (ع) در اختیار نهد.

چکیده ابتلائات و آزمایش‌های الهی، از جمله مسائل گریزناپذیر زندگی است. پیامبران و اولیای الهی که برگزیدگان خدای‌اند، از این سنت مسلم الهی برکنار نبوده و نیستند. در دین مبین اسلام، رسول خدا (ص) به نص قرآن، و همچنین اهل بیت (ع) به نص پیامبر (ص)، الگوهایی ویژه در تربیت دینی معرفی شده‌اند. «امام» برای شیعیان، انسان نمونه و کامل و از هر منظر، الگو بوده و از عصمت و حمایت الهی برخوردار است. از همین‌رو پیروان در صورت پایبندی به شیوه برخورد آن‌ها در موارد مشابه، بویژه ابتلائات و گرفتاری‌های فردی، سیاسی و اجتماعی ائمه (ع)، می‌توانند از پیشوایان خود درس گرفته و در زندگی پیاده کنند تا به کمال مطلوب نائل آیند. تلاش این پژوهش بر آن است تا ضمن بررسی سیره و روش امام هشتم (ع) در مواجهه با ابتلائات و مشکلات شخصی، الگوی مناسبِ مقابله با مشکلات و آزمایش‌ها ارائه کند. زندانی شدن پدر و محروم شدن از آن، نسبت‌های ناروا از جمله قدرت‌طلبی و انجام سحر و جادو، تهمت بدشگونی و پدید آمدن خشکسالی، بچه‌دار نشدن تا پس از 40 سالگی و ایجاد حصر و عدم آزادی عمل، از جمله ابتلائات زندگانی شخصی امام رضا (ع) بود. در پایان به شیوه‌های مواجهه حضرت با ابتلائات مذکور، اشاره رفته است. 

چکیده قاعدۀ تناسب جُرم و مجازات یکی از مصادیقِ عدالت کیفری، همواره مورد توجّه دانشیانِ فقه و حقوق بوده به‌گونه‌ای که آن را در زمرۀ شاخصه‌های عدالت برشمرده‌ و به‌عنوان اصل قانونی، شرعی و عقلی که قدمتی به درازای حیات بشری دارد، از آن یاد کرده‌اند. جایگاه این قاعده در تحقق عدالت، آنچنان پُررنگ جلوه نموده که دانشیانِ حقوق، رعایت این اصل را ترجمان عدالت کیفری و مقبول همۀ نظام‌های حقوق جزایی معرفی می‌کنند. تناسب جُرم و مجازات یکی از اصول حاکم بر مجازات‌های اسلامی نیز است که می‌توان آن را از نتایجِ عدالت تشریعی پروردگار دانست. بن‌مایۀ این تحقیق که به روش توصیفی تحلیلی انجام شده، تمرکز بر روایتی از امام رضا g است که می‌توان آن را از مبانی عدالت کیفری در قالب اصل تناسب جرم و مجازات، تلقی کرد. ایشان دربارۀ کیفر دو جرم حّدی سرقت و زنای غیرمحصنه به توضیح فلسفه تعیین مجازات برای این گونه جرایم پرداخته‌اند؛ تبیین امام g به‌خوبی کاشف از لحاظ گونه‌هایی از تناسب میان بِزه و مجازات است که می‌توان آن را در زمرۀ مبانی فقهی اصل تناسب، جای‌گذاری کرد.

چکیده جوامع انسانی برای تداوم باورها، تقویت هنجارها و حفظ الگوهای رفتاری مناسک ویژه‌ای انجام می‌دهند. این‌گونه مناسک معمولاً به‌صورت منظم در روزهای معینی از سال تکرار و چنین روزهایی متمایز از بقیه روزها تلقی می‌شود؛ بنابراین، برای دینداران زمان یکنواخت نیست، بلکه برخی از زمان‌ها «مقدس» و برخی دیگر «نامقدس» است که هرکدام آداب‌ورسوم ویژه‌ای دارند. بر اساس متون دینی، از جمله زمان‌های مقدس بلکه مقدس‌ترین زمان ترسیم شده برای مسلمان‌ها، روز «غدیر» است. به‌زعم نگارنده در کشور ایران تعادل بین روزهای غم و سرور برقرار نیست. با وجود اولویت غدیر نسبت به همه روزهای عید بر اساس متون دینی، در زیست‌جهان ایرانی جایگاه شایسته‌ای ندارد. نگارنده با الهام از فنون نشانه‌شناختی، غدیر را به‌مثابۀ زمان مقدس، بر اساس متون به‌جای مانده از امام رضا (ع) تحلیل کرده است. متن علاوه بر بیان جایگاه والای غدیر در میان اعیاد اسلامی، شیوۀ نشان‌دار کردن و سیاست‌گذاری فرهنگی در حوزۀ زمان مقدس را به‌خوبی آموزش می‌دهد. نتایج پژوهش حاکی از این است که غدیر به‌گونه‌ای نشان‌دار شده است که در صورت اجرا بر اساس آموزه‌های امام رضا (ع) می‌تواند از مؤلفه‌هایی همچون «انسجام اجتماعی»، «معنویت‌بخشی و اتصال مردم به آسمان»، «آسایش روانی»، «رهایی‌بخشی و طهارت جامعه»، «توسعه و شکوفایی مادی» و «هویت بخشی تاریخی» باشد.

چکیده  فضای شهر به وسیلۀ فرایندهای اجتماعی، اقتصادی و طبیعی در حال تغییر و نوزایی است. در این راستا، پاسداشت سرمایه‌های فرهنگی در یک شهر، یکی از چالش‌های بنیادین جهان معاصر است؛ هویت مردم، بر سرمایه‌های فرهنگی برجای مانده از گذشته، استوار است و یافتن راهی میانه برای توسعۀ پایدار شهرها، همراه با حفظ شاخصه‌های هویتی، دغدغۀ همیشگی پژوهشگران این حوزه بوده‌ است. از جملۀ سرمایه‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، شخصیتِ امام رضا (ع) است که سفر ایشان به ایران، بزرگ‌ترین رویداد مذهبی تاریخ ایران بوده و گنجینه‌ای از روایت‌ها را در اختیار ایرانیان قرار داده‌ است؛ روایت‌هایی که هر کدام، ضمن آنکه به‌مثابۀ سرمایۀ فرهنگی می‌توانند مورد توجّه قرار گیرند، قابلیت تبدیل به سرمایۀ نمادین و ایجاد ارزش افزوده را نیز دارند. این پژوهش به روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع اسنادی و کتابخانه‌ای در پی بیان این موضوع است که چگونه می‌توان با بهره‌گیری از این سرمایه‌های فرهنگی به آفرینش سرمایۀ نمادین در فضاهای شهری و روستایی پرداخت و هویت شهری را بر این خاستگاه عظیم اجتماعی و فرهنگی استوار کرد. برساختن هویت تاب‌آور و توسعۀ پایدار شهرها با تکیه بر ظرفیت‌ سرمایه‌های نمادین‌شده از روایت‌ها پیرامون امام رضا (ع) امکان‌پذیر است؛ بخش عمدۀ این توسعۀ پایدار، می‌تواند متکی بر گردشگری مذهبی باشد.

چکیده متیو لیپمن برنامۀ کاربردی فلسفه برای کودکان (فبک) را به‌عنوان برنامۀ آموزشی در اوایل دهۀ 1970 مطرح کرد و به همّت و اندیشۀ وی به‌تدریج تکامل یافت، چنان‌که استقبال کودکان و معلّمان به‌عنوان مخاطبان آن، سبب گسترش این برنامه در جامعۀ آمریکا و دیگر جوامع اروپایی، آفریقایی و آسیایی شده‌ است. پرورش قدرت تفکّر و استدلال در کودکان هدف لیپمن از برنامۀ فبک است تا زمینة پرورش انسان‌هایی متفکّر، آگاه، هدفمند، پرسشگر و خلاّق فراهم شود. داستان‎هایی ابزار برنامۀ فبک هستند که با شگردهای این برنامه نگاشته شوند تا کودک و نوجوان را به حلقۀ کندوکاو رهنمون کنند. تفکّر چندبُعدی شامل تفکّر خلاق، مراقبتی، انتقادی و مشارکتی است که لیپمن و همکاران وی برای پرورش ذهن پرسشگر و چالشی در مخاطب (کودک و نوجوان) تبیین و تعریف کرده‌اند. روایت‌های برگرفته از زندگی اسوه‌های مذهبی بازدهی ارزشمندی برای بومی‌سازی گونه‌های تفکّر، زمینه‌های مفاهیم و پرسش‌های فلسفی و ذهنی آن دارد؛ بنابراین، روایت‌های دینی و مذهبی به استناد عناصر فانتزی (شگرف و شگفت)، شخصیت‌هایی انتخابی و الگوهایی ارزنده می‌تواند معیاری خوب در اجرای برنامۀ فلسفه برای کودکان باشد. این پژوهش گونه‌های تفکّر را در مجموعة حکایت‌های «مثل امام رضا (ع) باش» از حسین میرزایی بر پایۀ تفکّر چندبعدی لیپمن با رویکردی توصیفی تحلیلی بررسی کرده‌ است. دستاورد این پژوهش حاکی است که این حکایت‌ها محرکی قوی برای کندوکاو فلسفی هستند و ظرفیت لازم را برای تبیین مفاهیم و پرسش­های فلسفی و ذهنی دارند، چنان‌که تبادل اندیشه و مهارت‌های فکری و استدلالی یا تفکّر انتقادی و خلاق از مهم‌ترین و برجسته‌ترین گونه‌های تفکّر در مجموعة حکایت‌های «مثل امام رضا ^(ع) باش» هستند.

چکیده مدیحه‌سرایی برای اهل بیتb به‌خصوص ستایش حضرت ثامن الحجج (ع) پیشینه‌ای بس طولانی در تاریخ ادبیات فارسی دارد و شاعران بزرگی چون سنایی غزنوی، خاقانی شروانی و جامی در این زمینه آثار شاخصی دارند. یکی از مشهورترین مدایح سروده شده خطاب به پیشگاه ثامن الائمه(ع) قصیده‌ای است که خالد نقشبندی شهرزوری از مشاهیر ادب و عرفان سدۀ دوازدهم هجری، هنگام زیارت مشهد مقدس سروده است و از همان بدو سرایش، قبول عام یافت. در این پژوهش، نخست شرح مختصری از احوال و آثار شاعر ارائه داده‌ایم. سپس به روش توصیفی تحلیلی، بر اساس معیارهای سبک‌شناسی لایه‌ای، قصیدۀ مد نظر را ذیل لایه‌های پنج‌گانۀ آوایی، واژگانی، نحوی، بلاغی و ایدئولوژیک مورد واکاوی قرار داده و با تعیین ویژگی‌های ﺑﺮﺟﺴﺘﻪ و ﭘﺮﺑﺴﺎﻣﺪ، تشخص سبکی و ﭘﯿﻮﻧﺪﻫﺎی ﺻﻮری ﻣﺘﻦ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮای آن توضیح داده‌ایم. بر این اساس، درلایۀ آوایی، وزن عروضی؛ در لایۀ واژگانی، لغات و ترکیبات مذهبی؛ در لایۀ نحوی، صدای نحوی منفعل؛ در لایۀ بلاغی، آرایۀ استفهام انکاری و در لایۀ ایدئولوژیک، درون‌مایۀ مبتنی بر مفاهیم بنیادین مذهبی، بیشترین نقش را در تشخص و برجستگی سبکی این قصیده ایفا کرده‌اند.

چکیده مدیریت معنوی رضوی مشتمل بر مولفه‌هایی است. هدف این پژوهش شناسایی و تشریح مولفه‌های مدیریت معنوی در کلام و رفتار امام رضا (ع) با بهره‌گیری از قرآن و روایات است که در جهت تقویت نقش مدیریت معنوی یک مدیر در هدایت کارکنان در یک سازمان و توسعه سازمان به‌کار می‌رود. روش پژوهش بر اساس مطالعۀ اسنادی به شیوۀ توصیفی تحلیلی در پی پاسخ بـه این سوال است که مولفه‌‌های مدیریت ‌معنوی در سیرۀ امام ‌رضا (ع) کدام است؟ برای پاسخ بـه پرسش تحقیق، احادیث ایشان استخراج، دسته‌بندی و تحلیل شد .یافته‌های تحقیق حاکی است که مولفه‌های مدیریت معنوی عبارتند از: چشم‌انداز، عشق به نوع‌دوستی، ایمان به کار، معناداری در کار، عضویت در سازمان، تعهد سازمانی، بهبود مستمر. برای تحقق این مولفه‌ها ویژگی‌هایی مانند حق ‌محوری، عدالت، مهرورزی، تواضع، وظیفه‌شناسی، توانمندسازی، مشورت، قدرشناسی، وفاداری، رعایت حقوق، نظارت و گذشت شناسایی شده است. دستاورد این پژوهش این است که استخراج این مولفه‌ها و تبیین آن‌ها به‌صورت روشمند زمینۀ آگاهی از مدیریت معنوی در سیرۀ امام‌ رضا(ع) را فراهم می‌آورد و اجرای این مولفه‌ها می‌تواند مبنایی برای درک بهتر مفاهیم معنویت و مدیریت در سازمان‌ها باشد و مفهوم مدیریت معنوی را برای عملیاتی شدن در سازمان‌ها بر اساس ضروریات جامعه اسلام تبین کند..

چکیده گفتمان انتقادی در واقع، روند تکوینی تحلیل گفتمان به‌‌شمار می‌رود که در آن با عبور از توصـیف صِرف داده‌های زبانی بر فرایندهای مؤثر در شکل‌گیری گفتمان توجه می‌شود. در این نوع تحلیل گفتمان، به دو رویکرد اجتماعی و زبان‌شناختی پرداخته می‌شود. در رویکـرد اجتماعی به گفتمان، بافت موقعیتی و در رویکرد زبان‌شناختی، بافت متنی تشریح می‌شود. مناظرات امام رضا (ع) سرشار از مضامین سیاسی، دینی و اجتماعی است که امام (ع) آن‌ها‌ را در شرایط گوناگون حاکم بر زمان، برای آگاهی و هدایت مردم به سوی حق وعدالت، با کمال بلاغت بیان کرده‌اند. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی، به تحلیلِ تعامل زبانی و ساختاری مناظرات رضوی با فضای مسلطّ بر جامعه و اندیشه‌های طرف گفت‌وگو پرداخته است. نتایج این پژوهش حاکی است که امام (ع) توانسته‌اند با بهره‌گیری از سبک‌ها و واژگان سازگار با فضای مناظره، پیوند وثیقی میان فرهنگ حاکم بر جامعه و انحراف فکریِ مخاطبان ایجاد کنند. آن حضرت از واژگانی استفاده کرده که بار معنایی ژرفی داشته و در راستای برجسته‌سازی مفاهیم مد نظر، از دلالت‌های مختلف زبانی بهره جسته‌اند. گاهی نیز با کاربرد استفهام، به‌نوعی اعتقادات طرف مقابل را زیر سوال برده و گفتمان او را به چالش کشیده و به حاشیه رانده است.

چکیده آنچه باعث زیباییِ شعر می‌شود هماهنگی و هم‌نواییِ عناصر آن است که در «ساختار آوایی» شکل می‌گیرد و تناسب و توازن صوری شعر را از طریق تکرار کلامی و همسو با الگوهای خاص زبانی نشان می‌هد. ساختار آوایی به باور ساخت‌گرایان، اساس شعر است؛ به همین خاطر در بررسی‌های ساختاری، روساخت اثر اهمیت بیشتری دارد. در این مقاله ضمن آشنایی بیشتر با ترکیب‌بند محتشم کاشانی در منقبت امام رضا (ع)، ساختِ آوایی آن در سه سطح توازن آوایی، توازن واژگانی و توازن نحوی به روش توصیفی‌تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانه‌ای بررسی شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که توازن آوایی در بخش کمّی با انتخاب وزن مناسب و همسو با مضمون شعر (منقبت) و در بخش توازن کیفی به‌ صورت انواع روش‌های تکرار واکه و همخوان همانند تکرار آوایی کامل پایانی و استفاده از ردیف‌های فعلی و اسمی مناسب، توازن واژگانی با انواع شیوه‌های تکرار یک صورت زبانی به شکل کامل یا ناقص، بهره‌گیری از قافیه‌های غنی و متناسب و استفاده از گونه‌های مختلف سجع و جناس و توازن نحوی با بهره‌گیری درست از همنشین‌سازی و جانشین‌سازی نقشی در بافت جمله، ایجاد شده است. همچنین شاعر با نگاهی ویژه به امکانات اجزای مختلف کلام، از واج تا جمله، جنبۀ جمال‌شناسی و هنری شعرش را برجسته کرده است.

چکیده اعتقاد به معاد و بازگشت به جهان دیگر از باورهای مسلّم پیروان ادیان الهی است و در ادیان غیرالهی نیز نمونه‌هایی از باور به زندگی پس از مرگ مشاهده می‌شود. این پژوهش سیره و سخنان امام رضاg را با رویکردی نو یعنی توجه به باورهای پایه‌ای در حیطه معاد بررسی کرده است تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا روش‌های امام رضاg در مناسبات با مخاطبان مهندسی شده و نظام‌مند بوده است یا بر اساس اقتضائات و شرایط عمل کرده‌اند؟ آیا روش ایشان قابلیت تعمیم در عصر حاضر را دارد؟ سیره و سخنان عالم آل محمدn در اصلاح و تحکیم باور به معاد به روش تحلیلی بررسی و حاصل پژوهش این است که روش‌های موعظه، تذکر و نصیحت به اصحاب و دیگر مراجعه‌کنندگان برای آمادگی معاد و بشارت به نعمت‌های بهشتی و انذار از عذاب آخرت به هدف آگاهی‌بخشی در سخنان حضرت همواره ثابت است. ترکیب و به‌کارگیری هم‌زمان از چندین روش فطری- شهودی، عقلی- استدلالی، حسی- تجربی و قرآنی- روایی، استفاده از باور(میل به نجات) و ابزار مشترک(فطرت و عقل) و استناد به کتب مقدس در انتقال معارف به مخاطبان در گفت‌وگوها و مناظرات از نوآوری‌های روشی حضرت است و می‌توان ادعا کرد روش‌های حضرت قابلیت تعمیم پذیری در قرن حاضر را دارد.

چکیده هدف از این پژوهش تحلیل زبان‌شناسی گفتمان زائران حرم امام رضا g است. لذا گفتمان زیارت در حرم مطهر از دو بُعد کلامی و غیرکلامی بررسی می‌شود. در بُعد کلامی از طریق مصاحبه با زائران، داده‌ها جمع‌آوری و تحلیل می‌شود و در بُعد غیرکلامی از طریق مشاهده تلاش می‌شود عملکرد زبان بدن برای درک مفاهیم احساسی زائر بررسی و مشخص شود که از میان حرکات و رفتارهای بدنی کدام اندام بیشترین کاربرد را در طول زیارت و انجام مناسک دارد. داده‌های این پژوهش با روش مشاهده (همراه یا بدون مشارکت) و مصاحبه با 20 زائر ایرانی شیعه یا اهل تسنن در بازۀ سنی20 تا 60 سال که در تابستان1400 به زیارت حرم امام رضا (ع) آمده بودند، جمع‌آوری شده است. روش نمونه‌گیری هدفمند و در دسترس بوده است. در این تحقیق، ابتدا داده‌های کلامی تحلیل و سپس به بررسی رابطۀ بین اشارات غیرکلامی سر شامل حرکات ابرو، چشم و لب و همچنین حرکات دست و پا با میزان احساسات زاﺋران پرداخته شده است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که در بُعد کلامی، انگیزه‌های تشرف به حرم هم مادی است و هم معنوی اما انگیزه‌های معنوی و روحی مخصوصا کسب آرامش روحی و ثواب و شفاعت مهم‌تر و مشهودتر است. در حرم مطهر علاوه‌بر فضای حسی و معنوی حاصل از دعا و اذان و نماز، سایر مولفه‌های محیطی مانند رایحۀ خوش در همۀ حرم، چراغانی و معماری حرم نیز در ایجاد حس آرامش و امنیت زائران دخیل است. در میان رفتارهای غیرکلامی زاﺋﺮان، حرکات دست بیشترین سهم را در تبیین ادراک احساسی دارد.

چکیده با رونق‌گرفتن جامعه‌شناسی دین، زیارت نیز به‌عنوان کنشی دینی اجتماعی مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی قرار گرفته است. در رویکرد پدیدارشناسانه به‌صورت خلاقانه، کنشگران اصل عمل اجتماعی را تجربه می‌کنند و این تجربه زیسته به‌صورت میان ذهنی در آگاهی دیگران نیز پدیدار می‌شود. این پژوهش با هدف پی بردن به آگاهی و فهم تجربة زیستة زائران و نحوة ساخت پدیدار زیارت و درک معنای تجربة زیارت از طریق توجه به اشتراک میان‌ذهنی زائران حرم امام رضا  بر اساس رویکردی پدیدارشناسانه انجام گرفته است. اصلی‌ترین تکنیک مورد استفادة این پژوهش نیز مصاحبه است و موقعیتی فراهم آمده تا زائر دیدگاه خود را دربارة دنیای تجربه شده با استفاده از زبان و لغات خاص خود تشریح کند. مصاحبه‌ها بر اساس الگوی مفهومی دینداری شجاعی‌زند با 5 نمونه مرد با تیپ‌های شخصیتی متفاوت انجام گرفته و نتایج ذیل حاصل شد: زیارت دارای ابعاد معرفتی، عاطفی و عملی است. زائران در بعد معرفتی در پی کسب معرفت نسبت به امام و شناخت این حقیقت هستند که امام واسطه‌ای است برای رسیدن به معبود خویش؛ بنابراین به جلب مهربانی امام نسبت به خود توجه دارند. در بعد عاطفی زیارت احساسی از آرامش و خشوع را از طریق انجام فردی و جمعی عبادات در حرم امام رضا (ع) و رعایت هرچه بیشتر اخلاقیات از سوی زائران را در پی دارد. در بعد عملی زائران با انجام آدابی معین و اهتمام در عمل به تکالیف فردی و جمعی، میزان پایبندی و متشرع بودن خود را به نمایش می‌گذارند.

چکیده  این تحقیق درصدد است خطبۀ توحیدیۀ امام رضا (ع) را به‌صورت تحلیلی توصیفی، مبتنی بر رویکرد روش عملیاتی تحلیل گفتمان (پدام) در پنج فضای گفتمانی «فضای نظری ساختاری»، «فضای معنایی ارزشی»، «فضای ارتباطی هویتی»،  «فضای گفتمانی»، و «فضای فراگفتمانی» مورد تحلیل قرار دهد. هدف این پژهش، رمزگشایی سبک بیانی امام در ارائه مفاهیم عمیق فلسفی توحید و کشف لایه‌های زیرین معنایی خطبه و ناگفته‌های غایب آن، سپس استخراج گفتمان حاکم بر آن و فرایندهای مؤثر بر شکل‌گیری آن است. نتیجه پژوهش حاکی است که پیوستگی و انسجام عبارت‌ها، گزینش واژگان مأنوس و رایج، دقت در نظم و چینش آن‌ها و موسیقی برآمده از واژگان و عبارت‌های آهنگین و سجع و قافیه، موجب شده، سبک بیان خطبه شیواترین و رساترین سبک برای ادای معانی عمیق فلسفی شود و متنی را به وجود آورد که سرتاسر عبارت های آن، واحد منسجمی را تشکیل می‌دهد که غیرقابل تفکیک هستند. در تحلیل این خطبه همچنین شاهد نمونه‌هایی از بینامتنیت ها هستیم، امام رضا (ع) آیات قرآن را محور اصلی بحث خود قرار می‌دهند، برخی از فرازهای خطبه تداعی کننده تضمین‌های قرآنی و برخی تداعی کننده فرمایش‌های حضرت امام علی (ع) هستند که در کشف فضای گفتمانی خطبه تاثیرگذار است. دال‌های اساسی، فراگفتمانی و نقشه معنایی به دست آمده از تحلیل این خطبه نشان‌دهنده عمق معنایی آن دربارۀ شناخت خداوند متعال است که به‌طور اختصار شامل موارد ذیل است: 1. ایمان کامل به خداوند، 2. تفاوت نداشتن ذات با صفات خدا، 3. خدا معلول نیست.

چکیده محمد بن حسن حُر عاملی از علمای شیعه قرن یازدهم هجری و یکی از چهره‌های بزرگ روایی است که در نقل احادیث اهل بیت (ع) مقام والایی دارد. وی در این خصوص کتاب «وسائل الشیعه» را تألیف کرد که در موضوع خود مرجع مهمی به شمار می‌آید. شیخ عاملی در علوم عقلی و نقلی صاحب نظر بود وتألیفات گران‌سنگی را از خود به یادگار گذاشته است. شهرت حُر عاملی در نقل احادیث بر سایر تألیفات او سایه افکند و دیگر آثار خود را تحت الشعاع این علم قرار داد. یکی از خلاقیت‌های هنری این عالم بزرگ طبع شعری اوست که در دیوان 15 هزار بیتی وی کاملاً متجلی است. مهم‌ترین موضوع دیوان حُر مدح و رثای خاندان نبوت است. نسخة خطی این دیوان سرشار از ذکر اهل بیت(ع) است که با بیان زیبای شاعر سروده شده است. از آنجا که این دیوان تا کنون منتشر نشده، ضرورت معرفی و شناسایی محتوای ارزشمند این اثر دو چندان شده است. از میان صدها قصیدة دینی وآیینی این دیوان تنها یک قصیده وجود دارد که مختص مدح امام رضا(ع) است. این سروده دارای نکات ارزشمندی است که بیان آن اهمیت ویژه‌ای دارد. این مقالة با بهره‌گیری از روش توصیفی تحلیلی سعی می‌کند ویژگی‌های فنی این قصیده را شناسایی و محتوای روایی و ادبی آن را تحلیل کند. یکی از نتایج این پژوهش شناخت بُعد استدلالی شاعر در به‌کارگیری دلایل عقلی و نقلی در این قصیده بوده که این رویکرد در مدیحه‌سرایی‌های حُر با محوریت اهل بیت(ع) کاملاً مشهود است.

چکیده هدف پژوهش ترسیم شبکه‌های علمی پژوهش‌های حوزة موضوعی امام رضا (ع) است که  با رویکرد علم‌سنجی و با استفاده از تحلیل هم‌رخدادی واژگان و تکنیک تحلیل شبکه‌ای به  روابط مفهومی آثار پژوهشی شناسایی شده است. برای تحلیل مقاله‌ها، کتاب‌ها و پایان‌نامه‌های این حوزه از نرم‌افزارهای راورماتریس، یو.سی.آی.نت و نت.دراو استفاده شد. جامعة آماری پژوهش را 4372 اثر پژوهشی مرتبط با امام رضا (ع) شامل 2423 کتاب، 1305 مقاله و 644 پایان‌نامه تشکیل داده است. برای ترسیم نقشه‌های هم‌رخدادی از نرم‌افزار راورماتریس استفاده شد. یافته‌ها نشان داد که بنیاد بین‌المللی فرهنگی هنری امام رضا (ع)، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، آستان قدس رضوی سازمان‌های فعال در تولید آثار با محوریت موضوعی امام رضا (ع) هستند و عمدة آثار را آقایان منتشر کرده‌اند. نویسندگان نخستین کنگرة جهانی حضرت رضا (ع)، محمد بن علی ابن بابویه و محسن صادقی از محبوب‌ترین نویسندگان در زمینه موضوعی امام رضا (ع) هستند. انتشارات انصاری، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرکزی و دانشگاه پیام نور با داشتن بیشترین میزان مرکزیت درجه از محبوب‌ترین سازمان‌ها و مؤسسه‌ها در انتشار آثار هستند. همچنین به ترتیب موضوعات امام، اهل بیت، زائرسرا، و آستان قدس رضوی از محبوب‌ترین موضوعات هستند. ‌نتایج پژوهش حاکی از مشارکت 3814 پدیدآورنده، 1238 دانشگاه یا موسسه در انتشار  12936 اثر است. همکاری کم نهادهای علمی پژوهشی حوزه‌های دینی مثل حوزه‌های علمیه و مشارکت پایین طلاب در تولید و انتشار آثار پژوهشی‌ شایسته توجه جدی است. رشتة زبان و ادبیات فارسی بیشترین مشارکت را در تولید آثار دربارة امام رضا (ع) دارد.

چکیده همه‌ساله تعداد قابل توجّهی از شیعیان، در روزهای پایانی ماه صفر، به ویژه از حدود سالروز درگذشت پیامبر اکرم (ص) و شهادت امام‌حسن (ع)، 28 صفر تا روز شهادت امام رضا (ع)، 30 صفر، با پای پیاده به سوی مشهدالرضا مشرف می‌شوند. این آیین که از سویی پایان‌بخش عزاداری‌های محرم و از دیگر سو بزرگداشت پیامبر اسلام (ص) و امام حسن (ع) و امام رضا (ع) است، تبدیل به یک آیین شده که می‌توان آن را با تکیه بر آرای میرچا الیاده، پدیدارشناس دینی، بررسی کرد. در پژوهش پیش رو با روش تحلیلی ـ توصیفی و با اتکا به دیدگاه‌های میرچا الیاده این آیین را واکاوی می‌کنیم. پژوهش انجام شده نشان از آن دارد که این آیین، تمام ویژگی‌های یک آیین نمادین و روایت‌مندِ تشرف را دارد و با انسجامِ ویژۀ خود ذهنیت شرکت‌کنندگان را برای گذار از زمانِ خطی به زمانِ قدسی فراهم می‌سازد و از سویی مقدمه‌ای نظام‌مند برای ورود به فضای قدسی حرم امام رضا (ع) است. در حقیقت این آیین، به مثابۀ دریچه‌ای برای ورود آیین‌ورزان به زمان و مکان قدسی است. افزون بر این، آیین یاد شده کارکردهایی چندگانه چون رهایی از اضطراب، اعتلای شخصیت اجتماعی و تقویت هویت دینی آیین‌ورزان دارد.

چکیده بحران‌های زیست‌محیطی از مهم‌ترین چالش‌های قرن حاضر است که گذار از آن جز با تغییر نگرش به طبیعت و ایجاد یک عزم راسخ در مردم امکان‌پذیر نیست. زیست‌بوم‌گرایان با هدف گذار از نگرش سلطه‌جویانۀ بشر به طبیعت، بر مؤلفه‌هایی تأکید می‌کنند که اتکا بر آن‌ها می‌تواند بر بهبود شرایط زیست‌بوم مؤثر باشد. اتکا بر این مؤلفه‌ها و گام برداشتن در این راه نیاز به باورمندی دارد و اگر بتوان این مؤلفه‌ها را از روایت‌ها در پیوند با اعتقادات عموم مردم استخراج کرد، تأثیر آن دوچندان خواهد بود. در این پژوهش به روش تحلیلی‌توصیفی و از منظر مطالعات فرهنگی به بازشناخت روایت‌های مرتبط با امام رضا (ع)با دیدگاهی زیست‌بوم‌گرایانه می‌پردازیم؛ بررسی این روایت‌ها از منظر مطالعات فرهنگی و با رویکردی زیست‌بوم‌گرا می‌تواند به ارائۀ راهکارهایی نو برای رهایی از بحران‌های زیست‌محیطی بینجامد. انگیزش مخاطبان به تغییر نگرش به زیست‌بوم از جملۀ این راهکارهاست که با تکیه بر نمادپردازی‌ها و جهان‌نگری تصویری صورت می‌گیرد. این راهکارها در روایت‌های مرتبط با حیات امام رضا (ع) نهفته است و می‌تواند الهام‌بخش تولید محتوای رسانه‌ای باشد.

چکیده اِن اِل پی «NLP» دیدگاهی است که با ایجاد الگو، دانش ضمنی ارتباطات را به عمل یا همان رفتار می‌کشاند. این الگوی ارتباطی با مدیریت ذهن و ارائه تکنیک‌های کاربردی و عملی، انسان‌ها را به سوی برقراری ارتباط مؤثر هدایت می‌کند؛ زیرا یکی از اهداف و کارکردهای ارتباطات در زندگی، تأثیرگذاری بر مخاطب است و این مسئله بدون شناخت و تعلیم تکنیک‌های ارتباطی امکان‌پذیر نیست. این پژوهش به روش توصیفی‌تحلیلی و با هدف دست‌یابی به الگوی ارتباطی امام رضا (ع) در زمینة اِن اِل پی نگاشته شده است و این فرضیه را می‌آزماید که سیرة تربیتی امام رضا (ع) در عرصة اِن اِل پی از توان الگویی زیادی برخوردار است. حاصل آنکه الگوی ارتباطی صحیح، از مهّم‌ترین شیوه‌ و دغدغه‌های تربیتی امام رضا (ع) بوده است که با تبیین مؤلفه‌های آن در قالب ارتباط با خود، ارتباط با دیگران، اصلاح تصویر ذهنی و تداوم اثر می‌توان رفتارها، باورها و نگرش‌ها را در حوزة ارتباطات تغییر داد و به تعاملات، رنگ الهی همراه با آرامش و موفقیت بخشید که نه‌تنها کلید طلایی موفقیت در زندگی فردی، اجتماعی و شغلی است، بلکه باعث عزت نفس، مثبت‌اندیشی، شکوفایی استعداد و در نهایت احساس رضایت از زندگی می‌شود.

چکیده مدیر موفق کسی است که در مواجهه با بحران، از موقعیت‌ها بهترین و سریع‌ترین بهره را  ببرد. یک مدیر بحران راه حل معقولی برای برطرف کردن شرایط غیرعادی در بازگشت به منافع و ارزش‌های اساسی تامین می‌کند. این شرایط غیرعادی معمولا با نشانه‌هایی مثل تهدید بودن برای ماهیت وجودی و کلیت سازمان، غافلگیرکننده بودن، نیاز به تصمیم فوری و تغییر شناخته می‌شود. پژوهشگران در زمینه‌های مختلف مدیریتی دست به مطالعه رفتارهای مدیریتی عام و خاص مدیران الهی زده‌اند تا اصول مدیریتی در قالب ارزش‌های اسلامی را کشف کنند. این مقاله به ‌روش توصیفی تحلیلی و با رویکرد کیفی پدیدارشناسی و استفاده از روش تحلیل هرمنوتیک در مطالعه متون انجام شده است. این پژوهش، پاسخی است به چگونگی مدیریت بحران در سیره امام رضا (ع) در ماجرای ولایت‌عهدی ایشان که مامون عباسی پیشنهاد کرد. در وهله اول مولفه‌های اصلی و مهم و مرتبط آن دوران را بررسی می‌شود. همچنین مولفه‌های فرصت‌گون و تهدیدآفرین در قالب مولفه‌های زمینه‌ای و حکومتی مطالعه می‌شود. سپس با سیرة امام به بررسی اقدامات امام رضا (ع) در مدیریت این بحران، چه مربوط به پیش از بحران برای پیشگیری یا برای آمادگی، چه حین بحران و چه مربوط به مدیریت دوران بعد از بحران پرداخته می‌شود.

چکیده رویکرد مأمون در مواجهه با امام رضا(ع) در مقایسه با رویکرد خلفای اموی و عباسی قبل و بعد او با امامان معصوم، منحصر به فرد است؛ چراکه او شیوه متظاهرانه‌ای را در پیش گرفت تا جایی که پذیرش حکومت را به ایشان پیشنهاد داد و اصرار زیادی برای قبول امام داشت. هدف از این مقاله، تحلیل مواجهه امام رضا(ع) با مأمون به‌مثابه انسان متظاهر است. از این ‌رو سوال اصلی مقاله دستیابی به الگوی مواجهه امام رضا(ع) در مواجهه با کنش‌های متظاهرانه مأمون است. روش تحقیق، هرمنوتیک متن با رویکرد «استنطاقی و مؤلف‌محور» است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد، کنش‌های امام در مواجهه با تظاهر مأمون را می‌توان در قالب کنش‌های «غیریت‌ساز»، «افشاگرانه»، «بصیرت‌افزا» و «مصلحت‌گرا» تحلیل کرد که آخرین نوع کنش امام حاکم بر سه کنش قبلی است. همه کنش‌های امام در دایره «مشیت الهی» انجام می‌شود. روح حاکم بر کنش‌های امام، «هدایت‌گری» است که هم ناظر به فرد متظاهر است و هم ناظر به عموم جامعه اسلامی و این تفاوت اساسی رویکرد اسلامی با رویکردهای دیگر است. امام نه‌ تنها هدایت مأمون به‌مثابه انسان متظاهر را مد نظر دارد بلکه در این زمینه از ارائه مشورت و راهنمایی در جهت مصالح جامعه اسلامی و حتی اصلاح حکومت او دریغ نمی‌کند.
 

چکیده زیارت امام رضا(ع) در برخی روایات، سبب آمرزش گناهان زائر ذکر شده است. در نگاه نخست، مفهوم روایاتِ زیارت امام رضاg و آمرزش تمامی گناهان، با محتوای برخی از آیات قرآن(نساء،31) که بخششِ مؤمنان را منوط به اجتناب از گناهان بزرگ دانسته و همچنین بسیاری از روایات و ‌خصوص مدلول روایت صحیحه خیثمه که برداشته شدن عذاب و آمرزش گناهکار را به شناخت و در پیش گرفتن راه اهل بیت (ع) معرفی کرده در تعارض است. این نوشتار با رویکرد انتقادی و به روش توصیفی‌تحلیلی، درصدد ارائه مفهوم درست و حلّ تعارض روایات آمرزش گناهان زائر با برخی آیات و روایات خصوص روایت صحیحه خیثمه است. این پژوهش نشان می‌دهد آمرزش صغائر با اجتناب از کبائر، به دارنده ولایت و عارفینِ حقّ و حرمت اهل بیت (ع) اختصاص دارد. همچنین با تراکم گناهِ کبیره، پس از تحمّل سختی‌ها (برحسب مقدار گناه) در دنیا، هنگام مرگ، برزخ و محشر بخشیده و در صورت پاک نشدن آثار گناه، در طبقه نخست جهنمّ قرار می‌گیرد و با شفاعت اهل بیت آمرزیده می‌شود و بین مفهوم روایاتِ زیارت امام رضا(ع) که ازجمله کارکردهای آن را آمرزش زائر می‌داند، با محتوای متون دینی که آمرزش و رستگاری انسان‌ها را به داشتن ایمان، عمل صالح و تمسّک و تبعیت از اهل بیت گره زده است، تعارضی ندارد.

چکیده مناظره با عالمان و دانشمندان مختلف یکی از ویژگی‌های عصر امام رضا (ع) است که آن حضرت با روش‌های مختلف و با استناد به منابع مورد قبول طرفین به سؤالات آن‌ها پاسخ داده و حقانیت دین اسلام یا عقاید شیعه را اثبات کرده است. یکی از مناظره‌های آن حضرت مربوط به تبیین برترین فضیلت امام علی (ع) در آیات قرآن است که امام با استناد به آیۀ مباهله(آل‌عمران، 61) به سؤالات مأمون پاسخ داده و وی را در برابر استدلال صواب، به تسلیم وادار کرده است. این مقاله با کمک منابع کتابخانه‌ای و پس از بررسی متون مختلف نقل‌شده از مناظره مأمون و امام رضا(ع) دربارۀ آیۀ مباهله، به تحلیل آن پرداخته است و می‌خواهد به این سؤالات پاسخ دهد که این مناظره در چه منابعی ذکر شده و صحیح‌ترین روایت آن کدام است؟ مبانی امام در مناظره چیست و چه نکات نظری و عملی از تحلیل متن مناظره به دست می‌آید؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد حضرت علی بن موسی‌الرضا (ع) در این مناظره با ملاحظۀ قراین پیوسته لفظی(واژه‌ها و الفاظ آیه)، قراین پیوسته غیرلفظی(ماجرای تاریخی مباهله) و استفاده از روایات نبوی ناظر به موضوع، بزرگ‌ترین فضیلت قرآنی امام علی (ع) را قرار گرفتن نفس آن حضرت به‌ منزلۀ نفس پیامبر در آیۀ مباهله دانسته و به شبهات پاسخ داده است.