فرهنگ رضوی

چکیده در تحلیل و مطالعۀ متون ادبی، نقد نشانه‌شناختی نقش ویژه‌ای را در قرن بیستم به خود اختصاص داده است. مایکل ریفاتر، منتقد فرانسوی در نظریۀ نشانه‌شناسی خود، الگوی تازه‌ای را در خوانش شعر ارائه می‌دهد. بر اساس نظریۀ او، شعر به دو روش خوانش اکتشافی یا دریافتی (heuristic reading) و خوانش پس‌کنشانه یا ناپویا (retroactive reading) مورد واکاوی قرار می­ گیرد. در خوانش اول که خوانشی محاکاتی است، معنای ظاهری و در خوانش دوم که خوانشی نشانه‌شناسانه است، دلالت­ های زبانی و معنای ضمنی مورد توجه قرار می­ گیرد که پس از مشخص شدن عناصر غیردستوری در متن، رابطۀ این عناصر در قالب انباشت­ ها و منطومه ­های توصیفی، کشف جدیدی از شبکه ساختاری متن ارائه می ­دهد. در این نوشتار، تائیۀ دعبل خزاعی (249ق.) شاعر حضرت رضا (ع) که از 124 بیت سامان یافته و مشهورترین و بلندترین شعر اوست، به شیوۀ توصیفی تحلیلی و بر اساس رویکرد ریفاتر بررسی می ­شود. بر اساس الگوی ریفاتر و واکاوی نشانه‌شناسی او در دو «انباشت» مدح اهل بیت(ع) و ظلم به ایشان با نگاهی در «منظومۀ توصیفی» رنج شاعر از جور بر معصومان(ع) در «شبکۀ ساختاری» امید به شفاعت و پایان تراژدی ستم، خوانشی ژرف و لطیفی از این قصیده برای «اَبَرخواننده» ارائه می­ شود.   

چکیده فیلیپ هامون، نشانه‌شناس فرانسوی، شخصیّت را عنصری نشانه‌ای دانسته و بر این اساس، مبانی نظری نشانه‌شناسی شخصیّت را تبیین کرده‌ است، چنانکه نشانه‌شناسی ادبی شخصیّت، ارتباط میان مؤلف، متن و خواننده را می‌کاود و هدف اصلی آن یافتن مناسبت میان تصویر (دالّ) و تصوّر (مدلول) است. ادب عامه (شفاهی) با جلو‌ه‌های گوناگونش بازتاب فرهنگ و اندیشۀ مردم است و ترانه‌های کودکانه از گونه‌های ادب شفاهی است که گاهی سیمای شخصیت‌های مذهبی را با هدف الگوسازی تربیتی- اخلاقی ترسیم می‌کند. سیمای عملی و سجایای اخلاقی امام رضا (ع) الگویی متعالی برای کودکان است و زهرا داوری با بهره‌گیری از شخصیّت حضرت در ترانه‌های کودکانه «هاچین و واچین» الگوسازی کرده و گامی مهمّ برای پیشرفت تربیتی و اخلاقی کودکان برداشته ‌است. این پژوهش با هدف تبیین سیمای امام رضا (ع) در «هاچین و واچین» زهرا داوری بر اساس نظریه نشانه‌شناسی شخصیّت فیلیپ هامون با رویکردی توصیفی تحلیلی انجام شده و سیمای امام رضا (ع) را از حیث دالّ (نام، جایگاه نحوی و بعد بلاغی) و مدلول (صفات، کنش گفتاری و کنش رفتاری) بررسی و تحلیل کرده‌است، چنانکه دستاورد پژوهش نشان می‌دهد، درک مناسبی از شخصیّت امام رضا (ع) و کارکرد داستانی آن با استفاده از دانش نشانه‌شناسی شخصیّت فراهم شده‌ است؛ یعنی داوری سیمای عملی و سجایای اخلاقی امام رضا (ع) را با استفاده از زبان عامیانه و بیان کودکانه به مخاطب (کودکان) شناسانده ‌است.

چکیده نشانه­شناسی به مطالعۀ نظام­مند عواملی می­پردازد که در فرایند رسیدن به دلالت­های موجود در یک متن، اثرگذارند. نظام­های نشانه‎ای از جمله زبان‎ها، رمزگان و نظام‎های علامتی در حیطۀ نشانه‎شناسی عمل می­کنند. راهبرد نشانه­ها از وجود تعامل اجزای یک متن با کلّیت به کشف شبکۀ ساختاری می­انجامد. به‎همین دلیل، ریفاتر برای نیل به دلالت‎ها، دوگونه خوانش را پیشنهاد می‎کند: خوانش خطّی یا دریافتی (Heuristic) و دیگری خوانش پس­کُنشانه (Retroactive). خواننده در خوانش نخست، برداشتی سطحی از مفهوم متن به‎دست می­آورد ولی در خوانش دوم پس از مشخص‎کردن عوامل غیردستوری (Ungrmmatically) می­تواند از طریق چارچوب­های انباشت و خوشه­های تداعی‎گر توصیفی، به لایه­های پنهان متن دست یازد. مسئله تحقیق نیز کشف ارتباط­های پنهان و دلالت‎های شاخص متن است. در شعر رهی معیّری، شاعر با مشکلی مواجه می­شود؛ برای حلّ آن تلاش می­کند و راه به‎جایی نمی­برد. دست تمنّا به‎سوی حضرت امام رضا (علیه‌السلام) برمی­دارد و درخواستش اجابت می­شود. شعری می‎سراید که مضمون آن برگرفته از درون شاعر است. در نتیجه، شبکۀ ساختاری متن به سه دلالت راه می‎یابد: تمنّای شاعر، اجابت آن و حلّ مشکل.

چکیده احادیث مربوط به امام رضا^(ع) با توجه به موقعیت تاریخی ویژه‌ای که در آن قرار داشتند بسیار حائز اهمیت است که در آن میان حدیث شریف سلسلة‌الذهب از حلاوت و بلاغت خاصی برخوردار است.لزوم مطالعه در عمق فرمایش‌های امام رضا^(ع) مسئله‌ای مهم است که طی قرون گذشته اغلب با شهود عرفانی انجام می‌پذیرفت، با پیشرفت چشمگیر زبان‌شناسی غربی لزوم بررسی مجدد این احادیث با استفاده از مفاهیم دانش نشانه‌شناسی و زبان‌شناسی متن مورد توجه جدی قرار گرفت، به همین علت مقالة حاضر با بهره‌گیری از ظرفیت‌های دانش نشانه‌شناسی به بررسی این حدیث می‌پردازد. سؤال اصلی این است که ویژگی‌های ساختاری و انسجام متنی حدیث شریفسلسلة‌الذهب از لحاظ شکل‌گیری بافتار متنی و عوامل دخیل در آن چیست؟نوشتار پیش‌رو با استفاده از مفاهیمدانش نشانه‌شناسی در قالب مفاهیم عملیاتی‌شدة روش تحلیلزبان‌شناسانة هلیدی به بررسی ویژگی‌هایساختاری و انسجام متنیاین حدیث شریف می‌پردازد.از نتایج مطالعة حاضر این است که متن این حدیث شریف از لحاظ تمامی عناصر انسجام‌بخشی متن از دیدگاهتحلیلی هلیدی در بالاترین سطح ممکن قرار دارد.