فرهنگ رضوی

چکیده فرهنگ رضوی، که ریشه در آموزه‌های امام رضا (ع) و معارف اهل بیت دارد، یکی از ارزشمندترین بخش‌های فرهنگ اسلامی و شیعی است و نقش مهمی در شکل‌گیری هویت دینی و اجتماعی مسلمانان، به‌ویژه شیعیان، ایفا می‌کند. اهمیت فرهنگ رضوی در آن است که فاصله­گیری از این فرهنگ نه تنها در ابعاد دینی تاثیر می­گذارد بلکه تضعیف آن حتی می‌تواند پیامدهای عمیقی در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و هویتی داشته باشد. در این راستا، این پژوهش با هدف فهم دلایل فاصله‌گیری از فرهنگ رضوی در میان برخی از شهروندان جامعه ایرانی و استراتژی افراد در مقابل این پدیده و پیامدهای آن، به تحلیل این پدیده از دیدگاه نظریه‌های فرهنگی و دینی پرداخته است. در این راستا، از روش کیفی و رویکرد نظریه‌پردازی داده‌بنیاد (گراندد تئوری) اشتراوس و کوربین بهره گرفته شده و داده‌های مورد نیاز از مصاحبه‌های عمیق با 25 نفر از گروه‌های مختلف در شهر تبریز جمع‌آوری شده است. در این راستا، نتایج پژوهش نشان می­دهند که کدهای متمرکز شرایط علی شامل عواملی چون دگردیسی‌ اجتماعی، افول مشروعیت نهادی، گفتمان سکولاریسم، استعمار فرهنگی بودند. در بخش شرایط زمینه‌ای، بحران‌های ساختاری اقتصاد، پلورالیسم فرهنگی، فروپاشی نظام معرفتی و تزلزل نظام تربیت خانوادگی به‌عنوان بسترهای کلیدی شناسایی شدند. کدهای مداخله‌گر به نقش تعارضات ایدئولوژیک، گسست در میانجی‌گری معرفتی، شتاب‌زدگی در ادغام جهانی و بازار مصرفی اطلاعات اشاره دارند. سرانجام، با در نظر گرفتن دو استراتژی پذیرش و مقاومت توسط جامعه که به عنوان واکنش­های افراد به این پدیده مطرح شده است، پیامدهای فاصله‌گیری از فرهنگ رضوی در قالب بحران‌ مشروعیت، ناسیونالیسم و قوم‌گرایی، واگرایی اجتماعی-سیاسی، افت قدرت نرم، سکولاریزاسیون گفتمان سیاسی، فروپاشی نظم هنجاری، خلأ هویتی، زوال همبستگی اجتماعی، آنتروپی هویتی، واپاشی ساختار تربیتی ظاهر شده‌اند. این پژوهش نشان می‌دهد که برای مقابله با این روند، باید به اصلاح سیاست‌های فرهنگی، تقویت نهادهای دینی و ترویج ارزش‌های بومی و دینی پرداخته شود تا انسجام هویتی جامعه در بخش فرهنگ رضوی حفظ گردد.

چکیده حوزه اقتصاد فرهنگ به عنوان یکی از عرصه‌های نوظهور و سودآور، با پژوهش‌های علمی می‌تواند راهکارهای مؤثری برای ارتقای عملکرد مالی سازمان‌های فرهنگی ارائه کند. آستان قدس رضوی به عنوان نهادی فعال در این عرصه، با وجود بهره‌مندی از ظرفیت‌های گسترده، تاکنون به طور کامل از این ظرفیت‌ها بهره‌برداری نکرده است. علاوه بر این، کمبود پژوهش‌های تخصصی و حساسیت‌های مربوط به جایگاه ویژه این نهاد، ضرورت انجام تحقیقی جامع را دوچندان ساخته است. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون و مبتنی بر متون معتبر شامل روایات عیون اخبار الرضا (ع)، فرمایشات مقام معظم رهبری، سیاست‌های کلان آستان قدس و منابع نظری، به شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های راهبردی اقتصاد فرهنگ در آستان قدس رضوی پرداخته و مدلی برای سیاست‌گذاری در این حوزه ارائه کرده است. از تحلیل حدود ۱۲۰۰ مضمون اولیه، پس از غربالگری و ادغام، ۹۹ مضمون پایه، ۲۰ مضمون اصلی و ۶ مضمون فراگیر شامل «بهره‌وری، کاهش هزینه و افزایش درآمد»، «تصویر و شأن آستان قدس رضوی»، «توجه به هم‌افزایی، انسجام و هماهنگی»، «برنامه‌ریزی راهبردی، آینده‌نگری، عقلانیت و آگاهی علمی»، «خلاقیت و نوآوری» و «شرایط زمینه‌ای و بستر فعالیت» استخراج شد. شبکه مضامین حاصل، مبنایی برای تدوین سیاست‌های کارآمد در اقتصاد فرهنگ آستان قدس رضوی فراهم می‌کند.

چکیده این پژوهش به بررسی و تحلیل وضع موجود مقولۀ عفاف و حجاب در میان شهروندان شهر مشهد به‌ویژه جوانان و سازوکارهای ترویج آن در بستر فرهنگ رضوی می‌پردازد. این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش نظریۀ زمینه‌ای صورت گرفته و اطلاعات از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌ یافته جمع‌آوری شده است. نتایج تجزیه و تحلیل اطلاعات در ذیل مقولۀ مرکزی با عنوان «مرکزیت‌زدایی در برابر جانمایی کانونی عناصر فرهنگ رضوی در زیست‌جهان جمعی ایرانیان» ارائه شده است. شرایط ایجاد این پدیده عبارت است از: گسترش انحصارگرایی در برابر عمومیت بخشی به فرهنگ رضوی، مواجهه گزینشی در برابر یکپارچه در کاربست عناصر بنیادی فرهنگ رضوی، غلبۀ مروج‌پروری در برابر سخنورپروری در آموزش عاملان مبلغ فرهنگ رضوی. راهبردهای قابل اتخاذ توسط عاملان اجتماعی در برابر پدیدۀ مرکزی شامل این موارد بوده است: جذب حداکثری در برابر طرد حداکثری، رویکرد مشارکت‌مدار در برابر رویکرد دستورمدار و رویکرد خلاق در برابر رویکرد کلیشه‌ای. در نهایت، این مواجهات پیامدهایی شامل: از دست رفتن  پیوندهای اصیل فرهنگی در جامعه در برابر بازیابی آن‌ها، تفکیک در برابر تلفیق فزاینده ابعاد حیات عرفی و شرعی فرزندان، ناتوانی در مواجهه با چالش‎های فرهنگی در برابر فرصت‌یابی برای  این مواجهات را نتیجه داده‌اند.

چکیده     نظریۀ عدالت بین ­نسلی واکنشی نظری به مسئله بحران محیط زیست و تهدید حقوق نسل­ های آینده و مقصد آن دست یابی به کیفیت زندگی بهتر برای همۀ نسل‌ها و تحقق اهداف توسعه پایدار است؛ به­ رغم مدرن بودن این تئوری در حقوق بین‌الملل، توجه به حیات و سلامت همۀ نسل‌ها از جمله نسل‌‌های آینده در فرهنگ رضوی سابقۀ دیرینه ­ای دارد؛ مجموع آموزه‌های قرآن و سنت و تأکید گفتار و رفتار امام رضا (ع) بیانگر آن است که مفهوم عدالت بین نسلی برای تأمین حقوق نسل آینده و پاسداشت منابع طبیعی و محیط زیست وظیفه ­ای اجتماعی و اخلاقی و متشکل از سه بعد تکلیف و مسئولیت زیست محیطی، همبستگی اجتماعی و ایجاد فرصت برابر و کارایی اقتصادی و پایداری مصرف  و در واقع همان ابعاد توسعۀ پایدار در حقوق بین الملل است؛ با این تفاوت که در گفتمان نظام حقوق بین الملل صرفا حفاظت از حقوق نسل­ های آینده مدنظر قرار گرفته است؛ اما در فرهنگ رضوی بر محوریت خداوند و اعتلای رویکرد هستی­ شناختی انسان تاکید شده است؛ مضاف بر آنکه عدالت در حقوق بین الملل، شرط لازم توسعۀ پایدار است؛ اما در فرهنگ مذکور فراتر از شرط لازم و تداوم حیات، بلکه خود، عین پایداری و بقای حیات است؛ لذا هر نسلی تمامی منافع عمومی را به امانت از نسل­ های قبلی دریافت می­ کند و تعهداتی به­ عنوان متولی برای محافظت از آن برای نسل­ های آینده در مقام ذی نفع دارد؛ همچنین در فرهنگ مذکور عدالت مفهومی گسترده دارد که علاوه بر حوزۀ تکوین، حوزه ­های تشریع و جزا را نیز در بر می­ گیرد. مواردی چون برقراری عدالت، منع اسراف و تباه­ سازی اموال و ... نقش بسزایی در برقراری عدالت بین نسلی دارد؛ امام رضا (ع) علاوه بر الگو بودن برای دیگران در استفادۀ بهینه و عادلانه از این منابع و حفاظت از آن نیز همکاری داشته ­اند؛ بنابراین افزایش آگاهی عمومی و توجه به آموزه­ های رضوی می­ تواند نقش موثری در برقراری عدالت بین نسلی و کنترل بحران زیست محیطی داشته باشد.

چکیده  علم نشانه‌شناسی عنوان کلی است که علوم بسیاری را در برمی‌گیرد. این علم نخستین بار توسط فردینان دو سوسور مطرح شد. خاستگاه اولیۀ نشانه‌شناسی، زبان‌شناسی است. نظریۀ نشانه‌شناسی ریفاتر، نظریه‌ای است که شعر را در دو سطح خوانش اکتشافی و خوانش پس‌کنشانه تحلیل می‌کند. خوانش اکتشافی با تکیه بر خوانش زبانی معنای ظاهری متن را معلوم می‌سازد و رویکرد خطی دارد؛ اما خوانش پس‌کنشانه با کمک توانش زبانی معنای ضمنی متن را آشکار می‌کند و بدون رعایت ترتیب بررسی و تحلیل می‌شود. این نظریه در حوزۀ ساختارگرایی قرار می‌گیرد؛ بنابراین به ساختار شعر اهمیت بسیاری می‌دهد. انباشت، منظومۀ ‌توصیفی، هیپوگرام و ماتریس ساختاری همگی مواردی هستند که در تحلیل شعر به خوانشگر کمک می‌کند تا در نهایت خاستگاه شعر یعنی مفهوم اصلی آن به‌دست آید. این نظریه از نظریه‌های خواننده‌محور سدۀ بیستم اروپاست که در تحلیل متون منظوم معاصر بسیار تاثیرگذار است. از این رو، در این مقاله، نخست مولفه‌‌‌‌های نظریۀ ریفاتر تبیین و سپس با توجه به آن‌ها قصیدۀ «غریب الغرباء» از معروف عبدالمجید، تحلیل و بررسی شده است. گفتنی است که این شاعر معاصر مصری نخست اهل سنت و پیرو مذهب شافعی بود و بعدها به مکتب تشیّع گرایش پیدا کرد و از محبان خاندان عصمت و طهارت گردید. وی با اعتقاد قلبی و مطالعات گسترده‌ای که پیرامون اصول عقاید شیعه داشت، آن را برگزید. او می‌گفت از آن پس بر اثر تلاش و مجاهدت به دین و عقیدۀ کاملی دست یافته است. لذا می‌تواند در زندگی از قلبی آرام و خاطری آسوده بهره‌مند گردد. از یافته‌های پژوهش برمی‌آید که به برکت تشرف معروف عبدالحمید به ساحت قدسی امام رضا (ع) و به یُمن وجود پربرکت این امام رئوف بود که مسیر توبه، امید و رستگاری برای او فراهم گردید. در نتیجه شاعر در این سروده به تبیین فرهنگ رضوی پرداخته و از جود، بخشش، کرم و سخاوت این امام همام پرده برداشته است.

چکیده یکی از مسائل جوامع مدرن، تعدد و تکثر گروه‌های مرجع است که انسان‌ها را با بحران انتخاب مواجه می‌کند. در همة جوامع برخی انسان‌ها به ‌رتبه و موقعیتی دست می‌یابند که مرجعیت پیدا می‌کنند و افراد زیادی آن‌ها را الگوی خویش قرار می‌دهند. این‌گونه افراد مکتب‌ساز هستند. سؤال این است که در فرهنگ رضوی چه کسانی و با طی چه مراحلی می‌توانند مکتب ساز باشند؟ نگارنده با تحلیل متون به‌جای مانده از امام رضا (ع) و با بهره‌گیری از مفاهیم تولیدشده از سوی نشانه‌شناسان، از قبیل اصل «جانشینی» و «هم‌نشینی» تلاش کرده، به یک سازة مفهومی دست یابد و فرایند مکتب‌سازی در فرهنگ رضوی را نظریه‌پردازی کند. نتایج حاصل از تحلیل متن نشان‌دهندة فرایند پنج مرحله‌ای است که تنها افراد ارتقا یافته به مرحلة پایانی، با ملازمت به اقتضائات آن، شایستگی الگو شدن دارند و می‌توان آن‌ها را به‌عنوان مکتب و اسوه در نظر گرفت. افراد دارای حسن «سمت»، حسن «هدی»، «تماوت در گفتار» و «تخاضع در کردار» اگر بتوانند در مرحلة اقتصادی از «اقتحام»، در مرحلة اجتماعی از «شوهاء»، در مرحلة فرهنگی از «افساد» و در مرحلة سیاسی از «عشواء» پرهیز کنند، به مرحلة پنجم وارد می‌شوند. سردار قاسم سلیمانی، به دلیل داشتن مؤلفه‌های چهارگانه و ارتقا به رتبة نهایی، به‌ویژه شهادت در راه خدا، مثال‌وارة مرحلة پنجم است که مقام معظم رهبری ایشان را در عصر حاضر به عنوان «مکتب» معرفی کردند.

چکیده مناظره به معنای گفت و گو میان دو نفر از دیرباز تاکنون یکی از بهترین و موثرترین روش‌ها در تبلیغ و بیان واقعیت‌ها بوده است. از این رو فرهنگ مناظره، خود مستلزم رعایت آداب و شرایطی است که اگر به درستی انجام شود، می‌تواند آثار مثبتی داشته باشد و ما را به سوی سعادت سوق دهد. از آنجا که هدف ائمه به ویژه در فرهنگ رضوی، هدایت مردم است، از این رو بر ماست که به عنوان رهرو در همان مسیر حرکت کنیم و برای اینکه گرفتار آفات مناظره نشویم باید فرهنگ رضوی را در مناظرات خود به کار ببندیم؛ زیرا ایشان با تفکر و اندیشۀ سازنده در مناظرات توانستند حقانیت اسلام و آموزه‌های شیعی را تبیین کنند. از این رو سؤال این پژوهش آن است که آداب مناظره در فرهنگ رضوی چیست و چگونه می‌توان در دنیای امروز آن را به کار بست؟ این پژوهش به شیوۀ توصیفی تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع معتبر و تبیین علمی داده‌ها انجام گرفته است. دستاورد این پژوهش آن است که با مطالعۀ مناظرات رضوی، شاخص‌های مناظره و آداب و شرایط درست آن از قبیل حق‌جویی و حقیقت‌یابی، رعایت انصاف، احترام و تکریم طرف مقابل، مدارا و نرم‌خویی با طرف مقابل به دست می‌آید که با تکیه بر فرهنگ رضوی در صورت رعایت شرایط و آداب مناظره می‌توان در کرسی‌های آزاد اندیشی از آن سود برد.

چکیده نظام عاطفی از گفتمان ­هایی است که در نشانه ـ معناشناسی، مطالعه و بررسی می­شود. در گونۀ عاطفی، تعامل میان مجموعه­ های بزرگ نشانه ­ای که صورت­ های بیان (دال) و صورت­ های محتوا (مدلول) نامیده می ­شود، فرایند نشانه ـ معنایی را تحقق می­ بخشد. همین تعامل اساس مباحث در این نظام را شکل می دهد. این رابطۀ تعاملی، زمینه­ ای فراهم می­آورد تا شَوِش گران با حضور ادراکی ـ حسی و عاطفی خود در فرایند معنادهی مشارکت کنند. بر این اساس، در هر گفتمانی با سازوکارهای عاطفی مختلفی مواجه می­ شویم که قابل مطالعه هستند. در واقع، دنیای عاطفی زبانی است که نظام خاصّ خود را دارد و کار نشانه ـ معناشناسی، مطالعۀ همین نظام و بررسی شرایط تحقق و طغیان معنا در آن است. مسئله­ ای که طرح می­ شود این است که چگونه و مبتنی بر کدام شرایط گفتمانی می­ توان این نظام زبانی را مطالعه کرد. پرسش اصلی پژوهشِ حاضر این است که فرایند عاطفی در گونۀ کودکانۀ رضوی زائر عبدالجبار کاکایی، تابع کدام سازوکار نشانه ـ معناشناختی است. همچنین فرایند تحقق و طغیان معنا مبتنی بر کدام شرایط گفتمانی رُخ می دهد. در واقع، هدف پژوهش پیشِ‎رو، بررسی نشانه ـ معناشناختی نظام عاطفی در گفتمان حاکم بر گونۀ کودکانۀ زائر برای دست­ یافتن به چگونگی زایش و طغیان معنا در آن است. نتایج و یافته­ های تحقیق نشان می­ دهد که نظام عاطفی گفتمان در گونۀ کودکانۀ زائر تابع سازوکارهای ادراکی ـ حسی، زیبایی­ شناختی، استعلایی، تنشی و جسمانه ­ای است و مبتنی بر گونۀ رُخدادی شَوِشی تحقق می ­پذیرد. این پژوهش می­ تواند الگویی برای تحلیل و بررسی گفتمان ­های حاکم بر فرهنگ و ادبیات رضوی در گونۀ کودکانه ­های رضوی باشد.

چکیده هدف این پژوهش، تبیین مبانی اساسی کرامت انسان و ارائه مدل مفهومی آن از منظر آموزه‎های دینی با تأکید بر فرهنگ رضوی است. پژوهش از نوع کیفی است و در آن برای بررسی مبانی کرامت انسانی از روش تحلیل مضمون استفاده شده است. مضامین پژوهش در سه سطح استخراج و تحلیل شده است: «مضامین کلان (فراگیر)، مضامین یکپارچه‎کننده (سازمان‎دهنده) و مضامین اصلی و پایه». برای گردآوری و شناسایی مضامین مرتبط با مبانی دینی و فرهنگ رضوی، ابتدا مبانی نظری و دیدگاه‌های اندیشمندان اسلامی بررسی و سپس مضامین مربوط استخراج و کدگذاری شده است. یافته‎های پژوهش نشان می‎دهد مضمون کلان (فراگیر) مبانی کرامت انسانی بر اساس مبانی نظری و پیشینۀ تحقیق به سه مضمون یکپارچه‎کننده (سازمان دهنده) «مبانی اعتقادی»، «مبانی معرفتی» و «مبانی ارزشی» تحلیل یافته است. مضمون یکپارچه‎کنندۀ مبانی اعتقادی خود به 7 مضمون کلیدی (خلیفةاللهی، حامل اسماء الهی، روح الهی، امانتداری الهی، هدایت الهی، اشرف مخلوقات و عبد الهی) تحلیل یافته است. مضمون یکپارچه‎کنندۀ مبانی معرفتی به 3 مضمون کلیدی (عقلانیت، کسب دانش و درک و فهم) تحلیل یافته است و در نهایت مضمون یکپارچه‎کنندۀ مبانی ارزشی به 12 مضمون کلیدی (تقوا، عدالت، آزادی، رعایت حقوق، عزتمندی، صبر و اسقامت، احسان، احترام، محبت، گذشت و ایثار، صداقت و دوستی) تجزیه شده است. این یافته‎ها می‎تواند به‎عنوان الگوی مفهومی کرامت انسانی مبتنی بر آموزه‎های دینی و فرهنگ رضوی، بهره‎برداری شود.

چکیده کتاب‎ها و آموزه‌های دینی، سیمای معصومین (علیهم‎السلام) و سخنان و روایات سازنده آنان برای روشنگری و استبداد‌ستیزی، از مبانی نظری مهم در ادبیات پایداری است که همواره انسان را به اخلاق نیکو برای رسیدن به رستگاری دعوت می‌کنند. بر این اساس، سیره و فرهنگ رضوی مبتنی بر فرهنگ پایداری، تأثیری شگرف در ادب فارسی داشته و جلوه‌هایی از پایداری را در شعر رضوی معاصر پدید ‌آورده است. سیره و فرهنگ رضوی با توجه به وجود مرقد مطهر امام‎رضا (علیه‎السلام) در ایران اسلامی و بازتاب جلوه‌های پایداریِ تأثیرپذیرفته از آن در اشعار شاعران ایران‌زمین، همواره سرمشق زندگی ایرانیان بوده است. به‌همین دلیل، در این پژوهش برآنیم تا سیره و فرهنگ رضوی را به‌عنوان یکی از مبانی ادبیات پایداری تبیین و تحلیل کنیم. هدف این پژوهش، معرفی فرهنگ رضوی به‌عنوان یکی از مبانی ادبیات پایداری و بازنمایی آن در سروده‌های شاعران پایداری معاصر با رویکردی توصیفی ‎ـ‎ تحلیلی است. پس از یاری‌گرفتن از منابع گوناگون و نیز با توجه به وجود جلوه‌های پایداری تأثیرپذیرفته از موضوعات سیره و فرهنگ رضوی و بازنمایی آنها در اشعار شاعران پایداری، می‌توان سیره و فرهنگ رضوی را از مبانی ادبیات پایداری به‎شمار آورد.

چکیده یکی از اهداف مهم پیامبران الهی و جانشینان آنان برقراری زندگی نیکو یا جامعۀ آرمانی بوده است. گرچه اصطلاح «مدینۀ فاضله» یا «جامعۀ آرمانی» در قرآن یا متون روایی نیست، این موضوع ریشه در تعالیم انبیا داشته و مجموعه آیه‌ها و روایت‌هایی که دربارۀ هدف و کیفیت زندگی مطلوب یا حیات طیبه سخن می‌گوید، ما را به این سمت و سو هدایت می‌کند. از نظر قرآن کریم و روایت‌های معصومان نه‌تنها دست یافتن به جامعۀ آرمانی امکان‌پذیر است، بلکه هدف بعثت انبیا همین بوده است.
پرسش اصلیِ مقاله حاضر این است که ویژگی‌های جامعۀ آرمانی در فرهنگ رضوی چیست؟ قرآن و عترت دو یادگار بی‌نظیر پیامبر اکرم^(ص) هستند و امام رضا^(ع) پارۀ تن رسول‌الله^(ص)، وارث انبیای بزرگ الهی و امامان پیش از خود است؛ اینان، هم در حکمت نظری و هم در حکمت عملی به تلاش و مجاهدت برای تبیین و تحقق این هدف دیرینه پرداخته‌اند. در این مقاله به مهم‌ترین ویژگی‌های جامعۀ آرمانی در فرهنگ رضوی اشاره می‌شود که عبارت‌اند از: عقل‌گرایی، برپایی عدل، احسان، حاکمیت امام، گسترش دانش و شکوفایی اقتصادی.