فرهنگ رضوی

چکیده دعبل خزاعی (256-148 ق) با عمری حدود یک قرن خود از کلام و شعر برای بسط فرهنگ ‌ائمه (ع) و تقابل با فرهنگ سیاسی عباسی بهره گرفت و کارنامۀ موثری از خود برجا گذاشت. این مقاله با رویکرد تاریخی و توصیفی تحلیلی و به روش اسنادی در صدد ارائه تصویری گویا از کارکردهای کنش سیاسی گفتاری دعبل خزاعی شاعر اهل بیت (ع) در زمان حیات طولانی خود به‌ویژه در عصر امام رضا (ع) است. چهارچوب نظری این مقاله رابطۀ زبان و ایدئولوژی در اندیشه پی‌یر انسار است. بر مبنای اندیشۀ وی، زبان به فعل سیاسی معنا و جهت می‌دهد. زبان، ابزار مهم عاملان سیاسی برای تحقق کنشِ شورش و انقلاب یا تثبیت است. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد شعر سیاسی دعبل در کنش شورش در قالب‌ هجو و نقد خلفای جور، از امویان گرفته تا عباسیان و در کنشِ تثبیت‌ در قالب‌هایی چون مدح و رثای اهل بیت (ع) و دفاع از حقانیت‌ آنان، بیان سجایای معصومین (ع) و ستایش آیندگان به‌خصوص مدح و ستایش و رثای ‌امام رضا (ع) دعبل را در تثبیت فرهنگ‌رضوی ‌با کنش انقلابی و جلوگیری از چیره شدن فرهنگ مخالف اهل بیت (ع) نامدار کرده است. زبان‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ شعری‌ دعبل، ترسیم‌ کنندۀ ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌مشروعیت‌ گفتمان‌ امامت ‌با ترسیم‌ حقانیت، صلاحیت‌ در عین ‌مظلومیتِ معصومین (ع) و افشای ناراستی‌ها، خیانت‌ها، بی‌کفایتی‌ها و ظلم و جور حاکمان عباسی است. کنش انقلابی دعبل به نحوی است که به جای زبان پررمز و راز و دیریاب، با بهره‌گیری از قصاید روشن و با صراحت بیان، مخاطبان بی‌شمار سرزمین پهناور مسلمانان عصر خود را هدف قرار می‌داده است.