فرهنگ رضوی

چکیده    مسئلۀ ارادۀ الهی همانند بسیاری از صفات خداوند، همواره محل بحث و جدال بین فیلسوفان، متکلّمان و محدّثان بوده است. در بحث از اینکه اراده یکی از صفات الهی است، شک و اختلاف نظر وجود ندارد و همه آن را جزو صفات کمالی الهی می­دانند، اما اختلاف نظرها در حقیقتِ اراده است. مشکل در جایی سخت­تر می­شود که هرکدام از متکلّمان و فیلسوفان و محدّثان، آرای گوناگونی پیرامون مسئلۀ اراده الهی داشته و اتّفاق­ نظری بین اندیشمندان مشاهده نمی­ شود. از طرفی، علاوه بر قرآن، احادیث ائمه اطهار (ع) نیز همواره راه­گشا و حلّال مسائل این­ چنینی بوده ­اند و با غور در علوم قرآنی و حدیثی و کشف حقایق آن­ها در حدّ طاقت بشری، می ­توان به بخش زیادی از سوالات اعتقادی انسان، پاسخ مناسبی یافت و تا حدّ امکان، اختلافات را حل و فصل کرد. یکی از آن احادیث مذکور، حدیث معروفی از امام رضا (ع) است که ایشان در آن حدیث، ضمن بیان حقیقت ارادة الهی، تفاوت آن با ارادۀ انسان را معلوم می ­نمایند. امام رضا (ع) در این حدیث، ارادۀ الهی را به معنای «ایجاد فعل» دانسته و ارادۀ انسانی را «آهنگ درون» و حاصل تفکّرات و ذهنیّات قبلی عنوان و تفاوت آن­ها را به صورت کوتاه، تبیین می ­کنند. در واقع، ما در مواجهه با محتوای این حدیث، با دو مسئلۀ اصلی روبه ­رو هستیم: تفاوت ارادۀ الهی با ارادۀ انسان و صفت ذات یا صفت فعل بودن ارادۀ الهی. ما در این پژوهش، به روش توصیفی تحلیلی، ضمن اشارۀ اجمالی به اختلاف عقاید اندیشمندان، با تکیه بر براهین عقلی و همچنین بیان شواهد نقلی به تبیین حدیث امام رضا (ع) دربارۀ تفاوت ارادۀ الهی با ارادۀ انسان و صفت ذات یا صفت فعل بودن ارادۀ الهی پرداخته‌ایم.