فرهنگ رضوی

چکیده حرم مطهر امام رضا(ع)، مقدس‌ترین مکان زیارتی برای ایرانیان مسلمان به‌شمار می‌رود و عمیق‌ترین و ناب‌ترین تجارب زیارتی زائران در این مکان قدسی گزارش شده است. جایگاه این حرم، سبب شده تا مطالعات متعددی دربارۀ تجربۀ زیارت زائران این مکان مقدس انجام شود. فراوانی تحقیقات انجام شده، مرور نظام‌مند آن‌ها را ضروری می‌سازد و مقالۀ حاضر با این هدف نوشته شده است. به این منظور، 155 عنوان مقاله با موضوع کلی امام رضا(ع) و زیارت شناسایی شد و بر اساس راهبردهای پژوهش، 10 عنوان مقاله در موضوع گونه‌شناسی زائران، استخراج و از ابعاد مختلفی مانند روش تحقیق و شیوۀ جمع‌آوری داده‌ها، جامعۀ آماری، هدف و گونه‌شناسی زائران بررسی شد. سرانجام بر اساس این داده‌ها و یافته‌ها، علل تنوع در الگوها و گونه‌های زیارتی در میان زائران امام رضا(ع) که سوال و مسئله اصلی این مقاله است، بررسی شد تا الگوی جامعی از این مبانی ارائه دهد و گونه‌های متنوع زائران را ذیل آن‌ها دسته‌بندی کند. نتایج این بررسی نشان‌ می‌دهد که الف. روش غالب در این مطالعات، پدیدارشناسی است؛ ب. شیوۀ گردآوری داده‌ها، بیشتر بر مصاحبۀ عمیق با زائران متمرکز بوده است. اما از روش مطالعات مردم‌شناسی، مشاهدات و تجربۀ‌ زیسته این نویسندگان، بررسی دل‌نوشته‌ها، عریضه‌ها و سفرنامه‌ها نیز استفاده شده است؛ ج. حداقل جامعه آماری 6 نفر و حداکثر 30 نفر بوده است؛ د. هدف مشترک بیشتر نویسندگان بررسی و فهم کنش زیارت از منظر زائران حرم مطهر رضوی و سنخ‌شناسی آنان بوده است؛ ه. گونه‌شناسی زائران به صورت‌های مختلفی ارائه شده که ناشی از وجود منظرهای متنوع نویسندگان است. برخی از منظر الگوهای دینداری و برخی از منظرهایی چون میزان بهره‌گیری از خدمات، تجربۀ دینی و تجدد و مدرنیته به دسته‌بندی زائران پرداخته‌اند. از منظر الگوهای دینداری، سبک‌های زیارتی به مکتبی، سنتی، روشنفکرانه، مناسکی، مناسبتی، کارکردگرا، معنا‌گرا تقسیم شده است. از منظر فضای تجدد و مدرنیته، گونه‌های زیارتی به مجازی، زنانه، کلان شهر، سنتی و مدرن و از منظر میزان بهره‌گیری از خدمات، زائران به سنخ‌های زائران کم‌سفر غیرمنفرد یا گردشگری نیمه نهادی، زائران پرهزینه کوتاه‌سفر یا گردشگر نیمه‌نهادی و زائران کم‌هزینه کثیرالسفر گردشگر غیر‌نهادی تقسیم شده است.