نشان وارون از «علم بلامعلوم» در روایات رضوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیارگروه فلسفه وحکمت اسلامی دانشگاه حکیم سبزواری

چکیده

تبیین کیفیت علم الهی به‎ویژه علم قبل‌الایجاد، از مسائل مهمّ و دشوار حکمت الهی است. روایات گهربار امامان معصوم (علیهم‎السلام) در هر دوره ناظر به بیان این معارف عمیق است، که بر اثر بطون معجزنظام خود سبب اختلاف دانشوران در مقصود، از مراتب سطح تا ژرفا شده است. صدرالمتألهین گشاینده باب بدیع در شرح نگاری بر روایات الهیات توحیدی از ائمه اهل بیت (علیهم‌السلام) است و مخالفان و موافقان را به تکاپو وا می‌دارد و متأثر از او شرح‌نگاری بر «اصول کافی» تداوم می‌یابد. تبیین روایات درباره علم الهی به‎ویژه کیفیت «علم قبل‌الایجاد»، از دشواری‌های مضاعف برخوردار است. برخی تبیین‌ها بر هیچ مبنای مستحکمی استوار نیست و حذف صورت مسئله را به جای حلّ مسئله نهاده‌اند. در این راستا تفکیک‌گراها در تبیین خود به زدودن حیثیت ذات‌‌الاضافه از مفهوم علم اقدام و از آن به «علم بلامعلوم» تعبیر کرده‌اند و آن را عین عبارت موجود در روایات یعنی «عالم إذ لامعلوم» انگاشته‌اند. این فراز، نخست از امیرمؤمنان و سپس امام باقر و امام صادق و در نهایت از امام رضا (علیهم صلوات‌الله) نقل شده است. تلاش تفکیکی‌ها در ردیه‌نویسی و تحویلی‌نگری بر تبیین صدرالمتألهین و فربه‌نمایی نظر خود خلاصه می‌شود. مقلدان آنان با همین روش به ترویج نظر خود و نقد نظریه رقیب پرداخته‌اند. جهت فروغ‌یابی از محتوای این روایات، ادعاهای تفکیک‌گرایان در این خصوص، مورد واکاوی قرار گرفته‌است.

کلیدواژه‌ها


ـ  ابن بابویه، محمدبن علی. (1357). التوحید. قم: نشر اسلامی.

ـ  ــــــــــــــــــ .(1378ق). عیون أخبار الرضا (ع). تهران: نشر جهان.

ـ  ارشادی‌نیا، محمدرضا. (1382). نقد و بررسی نظریه تفکیک. قم: بوستان کتاب.

ـ  سبزواری، حاج ملاهادی. (1410ق). تعلیقه بر الاسفارالاربعه. ج7. بیروت: دار احیاء التراث.

ـ  شریف الرضی، محمدبن‎حسین. (1414ق). نهجالبلاغه (للصبحی صالح). قم: مرکز البحوث الاسلامیة.

ـ  صدرالمتألهین، محمد. (1410ق). الاسفارالاربعه. ج6. بیروت: دار احیاء التراث.

ـ ـــــــــــــــ . (1383). شرح اصول الکافی. ج4. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

ـ ـــــــــــــــ . (1382). الشواهدالربوبیه. قم: بوستان کتاب.

ـ ـــــــــــــــ . (1387). المظاهر الالهیه. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.

ـ  قزوینی، شیخ مجتبی. (1370). بیان الفرقان. تهران: دلیل ما.

ـ  قاضی سعید قمی، محمد. (1415ق). شرح توحید الصدوق. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

ـ  کلینى، محمدبن یعقوب. ‏(1429ق). کافی. قم: دارالحدیث.

ـ  مجلسی، محمدباقر. (1404ق). بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء.

ـ  معین الدینی نعیمه، نصیری علی اکبر. (1393). «علم قبل از ایجاد خداوند به اشیاء؛ برتری دیدگاه علم بلا معلوم بر نظریه علم اجمالی در عین کشف تفصیلی». پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت). سال دوازدهم، ش اول (پیاپی23)، بهار و تابستان 1393. صص 165-188.

ـ میرداماد، محمدباقر. (1367). القبسات. تهران: دانشگاه تهران.